Google

This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project to make the world’s books discoverable online.

It has survived long enough for the Copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject to Copyright or whose legal Copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge thafs often difficult to discover.

Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book’s long journey from the publisher to a library and finally to you.

Usage guidelines

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying.

We also ask that you:

+ Make non-commercial use of the files We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for personal, non-commercial purposes.

-l· Refrainfrom automated querying Do not send automated queries of any sort to Google’s system: If you are conducting research on machine translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the use of public domain materials for these purposes and may be able to help.

-I- Maintain attribution The Google “watermark” you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find additional materials through Google Book Search. Please do not remove it.

-I- Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other countries. Whether a book is stili in Copyright varies from country to country, and we can’t offer guidance on whether any specific use of any specific book is allowed. Please do not assume that a book’s appearance in Google Book Search means it can be used in any manner any where in the world. Copyright infringement liability can be quite severe.

About Google Book Search

Google’s mission is to organize the world’s information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers discover the world’ s books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web

at|http : / /books . google . com/

HARVARD

COLLEGE

LIBRARY

PATROLOGIiE

CURSUS COMPLETUS,

SEn

BIBLIOTHECA UNIVERSALIS, INTEGRA, UNIFORMIS, COMMODA, (®CONOMIC>

mm SS. PATMI, dogtomi, scmptorimqh egclesiasucoru,

SITE LATINORUM, SITE GRiEGORUM,

QUI AB jEVO APOSTOLICO AD MTATEU INNOCENTIl [ΙΙΪ {ANN. 1216) PRO LATIE IS ET AD PUOTll TEMPOBA {ANN. 863) PHO GRAECIS FLORUERUNT :

RECUSIO CHRONOLOGICA

OMNIUM QUiE EXSTITERE MONUMENTORUM CATHOLICAE TRADITIONIS PER DUODECIM PRIORA

ECCLESIAE SiECULA ET AMPLIUS,

JUXTA EDITIONES ACCURATISSIMAS, INTER SE CUMQUE NONNULLIS CODICIBUS HANUSCBIPTIS COLLATAS,

PERQUAM DILIGENTER CASTIGATA ;

DISSERTATIONIBUS, COMMENTARIIS, VARIISQUE LECTIONIBUS CONTINENTER ILLUSTRATA;

OMNIBUS OPERIBUS POST AMPLISSIMAS EDITIONES QUi£ TRIBUS NOVISSIMIS SAECULIS DEBENTUR ABSOLUTAS

DETECTIS AUCTA ;

INDICIBUS PARTICULARIBUS ANALYTICIS, SINGULOS SIVE TOMOS SIVE AUCTORES ALICUJUS MOMENTI

SUBSEQU ENTIBUS, DONATA ;

CAPITULIS INTRA IPSUM TEXTUM RITL DISPOSITIS, NECNON ET TITULIS SINGULARUM PAGINARUM MARGINEM SUPERIOREM DISTINGUENTIBUS SUBJECTAMQUE MATERIAM SIGNIFICANTIBUS, ADORNATA ; .

OPERIBUS CUM DUBIIS, TUM APOCRYPHIS, ALIQUA VERO AUCTORITATE IN ORDINE AD TRADITIONEM ECCLESIASTICAM POLLENTIBUS, AMPLIFICATA ;

DUCENTIS ET AMPLIUS INDICIBUS LOCUPLETATA *, SED PR.£SERT1H DUOBUS IMMENSIS ^ ET GENERALIBUS , ALTERO SCILICET RERUM, quo consulto, quidquid non SOLUM TALIS TALISVE PATER, VERUM ETIAM UNUSQUISQUE PATRUM, ABSQUE ULLA EXCEPTIONE, IN QUODLIBET THEMA SCRIPSERIT, UNO INTUITU CON8P1CIATUR ;

ALTERO SGRlPTURiE SAGR,^ , ex quo lectori comperire sit obvium quinam patres et IN quibus operum suorum locis singulos singulorum librorum scripturae versus,

A primo geneseos usque ad novissimum apocalypsis, commentati sint.

EDITIO accuratissima, Caeterisque Iohnibus facile anteponenda, si perpendantur characterum nitiditas,

GHARTiE qualitas, INTEGRITAS TEXTUS, PERFECTIO CORRECTIONIS, OPERUM RECUSORUH TUM VARIETAS TUM NUMERUS, FORMA VOLUMINUM PERQUAM COMMODA SIBIQUE IN TOTO PATROLOGliE DECURSU CONSTANTER SIMILIS, PRETII EXIGUITAS, PRaESERTIMQUE ISTA COLLECTIO, UNA, METHODICA ET CHRONOLOGICA,

SEXCENTORUM FRAGMENTORUM OPUSCULORUMQUE HACTENUS HIC ILLIC SPARSORUM,

PRIMUM AUTEM IN NOSTRA BIBLIOTHECA, EX OPERIBUS ET MSS. AD OMNES aETATES,

LOCOS, LINGUAS FORMASQUE PERTINENTIBUS, COADUNATORUM.

SEBIES GBiECA

JW QUA PRODEUNT PATRES, DOCTORES SCRIPTORESQUE ECCLESIaE GRiECiE A S. BARNARA AD PHOTIUM,

ACCUBANTE J.-P. MIGNE.

BlMlothecai Cleri anlvereae,

SIVE

GURSDUH GOMPLBTORUH IN SINGULOS SGlENTliE EGGLESIASTIGaE RAMOS EDITORE.

PATROLOGIA, AD INSTAR IPSIUS ECCLESIaE, IN DUAS PARTES DIVIDITUR, ALIA NEMPE LATINA, ALIA GILECO-LATINA ; LATINA, JAM INTEGRE EXARATA, VIGINTI ET DUCENTIS VOLUMINIBUS MOLE SUA STAT, CENTUMQUE ET MILLE FRANCIS VENIT. GRaECA DUPLICI EDITIONE TYPIS MANDATA EST. PRIOR GRaECUH TEXTUM CUM VERSIONE LATINA LATERALIS COMPLECTITUR, RT FORSAN CENTUM VOLUMINUM EXCEDET NUMERUM. POSTERIOR AUTEM VERSIQNEM LATINAM TANTUM EXHIBET IDEOQUE IN- TRA QUINQUAGINTA CIRCITER VOLUMINA RETINEBITUR. UNUMQUODQUE VOLUMEN GRaECO-LATINUM OCTO, UNUMQUODQUE MERE LATINUM QUINQUE FRANCIS SOLUMMODO EMITUR : UTROBIQUE VERO, UT PRETII HUJUS BENEFICIO FBUATUR EMPTOR, COLLECTIONEM INTEGRAM SIVE GRiECAH SIVE LATINAM COMPARET NECESSE ERIT *, SECUS ENIM, CUJ USQUE VOLUMINIS AM- PLITUDINEM NECNON ET DIFFICULTATES VARIA PRETIA aEQUABUNT.

PATROLOGIM GRMCJE TOMOS XII.

0R1G£NES.

EXCUDEBATUR ET VENIT APUD J.-P. MIGNE IN VIA DICTA D'AM BOISE, PROPE PORTAM LUTCTLE PARISIORUM \ULGO D'ENFER NOMINATAM

SEU PETIT-HONTROUGB.

1857

1

★

SJECULUM IU.

ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ

ΤΑ ΕΥΡΙΣΚΟΜΕΝΑ ΠΑΝΤΑ

ORI GENIS

OPERA OMNIA,

>X TARBS BOmOMIBBS BT CODICIBUS MANU EXARATIS, GALUCANIS, ITAUCIS, CRRiainas BT ANOUCIS COLLECTA ATQUE ADNOTATIONIBUS ILLUSTRATA, CUM 'COPIOSIS INDICIBUS, VITA AUCTORIS ET MULTIS DISSERTATIONIBUS.

OPERA ET STUDIO .

DD. CUOU ET CAieU ΥΡΚΙϋΤη DEUIH,

ACCURANTE ET DENUO RECOGNOSCENTE J.-P. HIGNE,

BIBLIOTBBO· CI.BBI OMITBB··,

«TB

CURSUUM COMPLETORUM IN SINOULOS SCIRNTIM ECCLMIASTICB RAMOS EDlTORB.

I—

TOMUS SECUNDUS.

VENEUNT OCTO VOLUMINA 85 FRANCIS OALUCIS.

‘ EXCUDEBATUR ET VENIT APUD J.-P. MIGNB EDITOREM ,

IN VIA MCTA D'AMBOISB, PROPE PORTAM LUTETLE PARISIORUM VULGO D'ENFER NOMINATAII,

SEU PBTIT-HONTROUeB. .

1857

^ wOLtEet

ELENCHUS

AOCToami et opEacii quje m hoc tomo zn coamamTUR.

ORIGENES.

Selecta in Genesim.

Homili» in Genesim.

Selecta in Exodum.

Homilin in Exodum.

Selecta in Leviticom.

Homili» in Leviticom.

Selecta in Numeros.

Homili» in Numeros.

Selecta in Deuteronomium.

Selecta in Jesum Nave.

Homili» In librum Jesu Nave. Selecta in Judices.

Homili» in librum Judicum. Selecta in primum librum Regum. Selecta in Job.

Exegetica in Psalmos. '

eoi. 91 IMS 281 297 395 405 573 583 805 8f9 825 9^9 951 991 1031 1053

Ev MtGb& au Petit-Monlrontv.

PRJIFATIO

Secundus operum Origeiiis lomus compleclilur residua ejus in Genesim, in Esodum, in Leviiicnm in Numeros, in Deuterono.uiom, in Josue, in Judices, in Ruih, in libros Regum, in Job. ac demum in Psal- mos vel έ^γητ.*ών fragmenta quamplurima,partim jam typis excusa, pariim nondum ia

lucem evulgata. Qua Latme tantum supersunt ex interpretatione Rnllni, ei^ ad velernn. manuscripiorum fidero recensuimus ; Graea autem fragmenta unde in hanc editionem adduxerimus, spedalis docet admo. nitio, qiia vel ad imas paginas posita est, vel unicuique Origeuianornm in singulos Scriptura sacra libros έξηγητιχων collecUoni prafiia est. Non levem milii molestiam et laborem peperit is qui necessarie habendus foitdelecuis eorum qua in Catenis Gracis sub nomine Origenis circumferuntur. Vidi fragmen- ta omnia ei ascripta, tum qua Combefisius e Calenis mss. Parisiensibus, tum qua Eniesiiis Grabius e Calenis mannscripiis Anglicanis exscripserat. Ilia ab erudito Patre Ludovico de Tournemiiie Jesuiia pc nes quem exstant, mecum perhumaniter communicata sunt; liac vero a doctissimis Angiis DD. Valkero et lienileo amico prorsos animo ad me transmissa sunt. Tidi insuper fragmenta qua passim sub nomine Ongenis habentur in variis aliis Gracorum Patrum Catenis, quas in lucem emiserunt Corderius, Barba- rus, Ghisleriiis, Coioiiolns, Patritius Junius et alii. Sed valde' inceru est omnium barumce Calenarum fides. In ilis enim nomina scriptorum, e quorum fragmentis illa consarcinata soni, ita persape inter se confiiiidontur, ut qua una Calena Origeiii ascribit, ea in altera Dldymo, aut Eusebio, aut Theodoreto,vel alii cuilibet interpreti tribuantur. Huc adde quod ubi unanimi illarum consensu aliquod fragmentum Origeni tribuitur, id interdum vel ad Eusebium, vel ad Theodoretum, vel ad alium quemlibet scriptorem pertinere ex horumce Patrum editis commentariis non raro deprehendi. Qnamobrem illa omnia qua sunt ejusmodi, iiegligenda prorsus et omittenda censui; catera vero exscribenda et linic editioni inserenda judicavi, vel qua ex Rufiiii, Hieronymi, aut altorum priscis interpretationibus Origenis esse constat, vel qna Origeni falso ascripta esse demonstrari nequit ex aliorum Patrum in Scripturas sacras expositionibus. Ejusmodi fragmentorum ex Origene concise nimis excerptorum interruptus sapenumero est tenor. Hinc pleraque adeo obscura et involtfia sunt, ut fere (Edipo conjectore indigeant. Id secnm si quis serio et candide per- penderit, faciliorem, uti spero, veniam concedet, si iis in Latinum sermonem vertendia per festinationem forte aut incogitantiam alicubi lapsi sumus. Prseter commentarios et homilias quas in Psalmos edidit Origenes, brevibus etiam seboliis Psalterium illustravit. II;ec Gi-sece manu scripta credidit Giiillelmus Caveus etiamnnin exstare iti bibliotheca Viiidobonensi codice ilieol. ex' dispositione Lambecii xvi Nesselii cccxi, ubi revera singulis versibus a psalmi ix, 10, usque ad finem Psalterii subjuncta sunt scholia. quae in fine codicis Origeni tribuuntur, et dicuntur proiopsalt» Ecclesi® cujusdam Cretensis manu descripta. Illorum liodie penes mc est apograpbum, a clarissimo doctissimoque domino Barteinslein q«i nnneCesare» majestati est a consiliis, in meos usus descriptum; totum vero opus illud Origeni suppositum esse vel inde satis liquet, quodnbi de Maria Virgine, vel ubi de Patre et Filio et Spiritu sancto sermo est, illa diserte appellatur θεοτίκοί, Filius autem Patri όμοοΰσιος prtcdicatiir : qu» voces scriptorem non solum synodo Nicxna, sed et concilio Epbesino rccentiorem arguunt. Ab his igitur eden- dis scholiis abstinendum esse duxi. Nec aliam sortem babuisseni tres item falso ascripti Adamantio libri in Job, quos ad calcem hujus tomi rejeci, quosque suppressos maluissem , si in Genebrartii editione sub Origenis nomine noii circumferrentur. Idem esto judicium de prolixo altero in totum librum Job com- mentario, qui utique in eadem Genebrardi editione sub ementito Origenis nomino Iribus modo dictis in Jub libris Latine tantum subjunctus est es iiiicrpretatione Joachiini Perionii. Ipsum quidem in line bujiis tomi qiii jam justam in molem excreverat, edere non licuit, sed quia suppressum segre ferrent’ plurimi, ad tertii tomi calcem typis excusus Grsece et Latine reperietur (a).

Haecdeoperibos, quae secundo hoc volumine coiitinentur, paucis pr®falus, nunc oper® pretium factu- rum me puto, si vestigia premens doctissimi anonymi qui Litieti® Parisiorum amto 1727, apud Jacobu it Vincent, GaHice a se et erudite conscriptum ex doctrina Patrum de sensu litterali et de sensu mystico Scriptur® sacr® tractatum publicavit, brevem primo exhibeant illius conspectum methodi quam ad in- terpretandas Scripturas sibi propriam fecit Origenes , deinde illam enucleatius explicem, et disertis ejus testimoniis comprobem.

Synopsis OrigeniantB methodi ad Scripturarum interpretationem.

Ea potissimum sequentibus hisce enuntiatis continetur. I* Triplex est Scriptur® sensus, litteralis, mo- ralis, et mysticus seu allegoricus. 2* Est ubi solus litteralis ; est ubi solus moralis vel solus mysticus ;

(o) Omissum est tamen. Vide Pexr-uionem D. De Ia Rue ad loin. IV.

pATUOL. Gr. XII. i

U PRiEFATIO AD TOM. Π. il

denique esi ubi litteralis simul et mysticus sensus locum liabent. Si generalim res specietur, a<) io* •litulionem et oediflcattoriein simplicium sufficit liileralis sensus, i· Saepe tamen littera iii se habet fals% absurda, sectim pugnantia, impossibilia, et caelera hujusmodi, unde nati sunt errores propemodiim infi- niti.;> Mysticus seu allegoricus sensus auctoritate Novi Testamenti nititur, eslqiie omnino necessarius, ut ab adversariis luta maneat veritas Scripturarum, et ipsae Deo dignae efficiantur. 6<> Difficillimum est, ne dicam impossibile, mysticos assequi sensus quos in se complectitur Scriptura. 7» lis tamen assetiiieiidis conducere queant regulae sequentes : Primum si caeretnoiiialis lex adeo tota figuris plena existimetur, ut singula Scripturarum loca quae ad illam referuntur, ea, ne uno quidem excepto, non liitcraliter, sed mystice tantum accipiantur ; deinde si ubicunque sermo est de Jenisalem, de iEgypto, Babylone, Tyro aliisque terrenis locis, totum id referatur ad coelestia loca , quae animarum sint babiiacida; ac demum si ad mysticum sensum coiifiigintur et deseratur littera, quoties falsa, inutilis ac Deo indigua visa fuerit. Hoc est Orlgeuiani de irilerpre lauda Scriptura sacra systematis compendium. Nunc enucleatius illud est explicandum ei disertis Adamanlii testimoniis astraendum.

ArtIC. 1. EX ORIGENE TRIPLEX EST SCRIPTURARUM SENSUS.

f Sanciam Scripturam (inquit bomil. 5 in Levitic., num. i) credendum est ex visibilibus et Invisihlli- bue constare, veluli ex corpore quodam, liilerse scilicet quae videtur; et anima, sensus qui intra ipsam' deprehenditur; et spiritu, secundum id quod etiam quaedam iii $e coelestia teneat, ut Apostolus dicit, quia ixemplari et umbrae deserviunt OBlesiium ^ > Hic corpus et anima unum eiimdemqiic sensum, nempe litte- ralem, designant. Sola enim per se littera abeo quem continet, sensu divulsa et abstracta, aliud signifi- care nequit, quam voces et verba, nulla significationum quas eis tribuit usus, babiia ratione. Ilinc igitur colligi posset duplicem tantum ab Origene sensum admitti, litteralem et mysticum ,. nisi se ipse aliis in locis einendassel. Paulo inferius ejusdem homilix num. 5 sic loquitur : i Triplicem in divinis Scripturis intelligentix sxpe diximus modum, bisiorlcum, moralem et mysticum : unde el corpus inesse ei, et animam, et spiritum iiilellexiinus. i Ubi vides corpore et anima non unum eumdcinque, uti supra, sed duplicem et a se invicem omnino discretum sensum, nempe litteralem et moralem, designari. Neque 4iliam divisionem secutus est lib. iv De principiis^ pag. 168, ubi ait : c Trifariam igitur describendx sunt in mente sanctarum litterarum sententix : ut simplicior quidem ab ipsa veluli carne Scripiurx, quo no- •ndiie obvium ejus sensum appellamus; qui vero aliquantum ascenderit, ab ipsa quodammodo anima ejus; perlectus autem... a lege spiritali xdlficetur umbram habente futurorum boDonim. Ut enim homo constat corpore, anima et spiritu, ita et Scriptura qiix divina dispensatione in bonil num salutem data est. i Lege insuper, ei vacat, qux postea ibidem habentur num. 12 et 13.

ArTIC. II. TRIPLEX ISTE SENSUS NON UBIQUE SCRIPTURARUM REPERIIOR.

4 Qtioniam (inquil lib. iv De priitriptis, num. 12) Scripturx quxdam sunt, qiix nihil habent corporeum, alicubi sola veluti anima et spiritus quxrendus esl. > Homilia autem undecima in Numeros, ubi de lege agi.ur qus primitias offerri praecipit, clarius mentem suam aperit his verbis : i Hanc ergo legem obser< vari etiam secundum litteram sicut et alia nonnulla iiecessarliiin puto. Sunt enim aliquanta legis nian- dala, qux etiam Novi Testamenti discipuli necessaria observatione custodiunt. Bi, si videtur, prius de iis ipsis qux in lege quidem scripta, sed tamen in Evangeliis observanda sunt , sermo moveatur; et cum haec patuerint, tunc jam quid In eis etiam spiritaliter sentiri debeat, requiremus ; sunt enim qni ita di- •cant, quia si aliquid omnino observanduro est secundum litteram, cur iioii et cuncta serventur? Si vero ad spiritalem Jutelligentiam qux lex continet, referenda sunt, nihil omnino secundum litieraiii, sed spi- ritaliter debent universa discerni. Nos vero iitriusque assertionis iusolenllam temperantes, qualis regula iii hiquscemodi legis sermonibus observanda sit, ex auctoritate divinarum Scripturarum proferre lenU- iiimns. > Illa autem quam profert, regula sequenti distinctione nititur : Qiuecunqiie legis, prxcepli, testimonii, mandati, justilix, judicii, etc., \Ocibus exprimuntur, ea omnia non sunt inter se confundenda· Licet enim indiscriroinatim nomine legis significentur, aliud tamen est lex, aliud mandatum, etc. Aposto- lus quidem legem umbram esse docet futurorum bonorum*, at non item mandatum, etC. Hinc Origenes infert quidquid legis nomine in Mosaicis libris exprimitur, id lotum my.^iico b< lU > r.i >

secus vero quidquid mandati, testimonii, jiistilix, judicii, etc., vocibu» itoJ ■ · .i. « itif,

(inquit eadem homilia), qux nequaquam scciiiidiim litteram observanda ii Λ, o ,,r.

omnia fere apud Moysem sub legis titulo designari. Jam vero si :n ec . ' ·' V. .«../.λ.

adulterium facies, nen furaberis*, et reliqua hujusmodi, non invenies quoniam logis titillum in iis praemi- serit, sed magis hxc mandata videntur, et ideo non exinanitur apud discipulos Evangelii scriptura ista, sed adimpletur, quia, ut dixi, uoH mandatum, sed lex dicitur habere umbram futurorum bonorum. Li iilco hxc nobis secundum litteram custodienda sunt. Quid opus esl in his allegoriam quxrere, cum aCili-

* Hebr. yiii, 5. * Hebr. x, i. * £xod. xx, 15 seqq.

\Ζ PRiEFATIO AD TOM. 11. U

llcel etiam iiitera? Ostendimus ergo qiixilam esse qu» omnino non suiii servanda secundum litteram legisset esse qusedain quae allegoria penitus immutare non debet, sed omnino ita ut Scripturae de iis continent, observanda sunt. Nunc requiro, si sunt aliqua quae et secundum litteram quidem stare pos« sunt, necessario tamen in eis allegoria requirenda. i Argumento est ei tum illud quod de matrimonio di« ctuin esi, et ad Jesuiii atque Ecclesiam ab Apostolo refertur, tum historia Ismael el Isaac, Agar et Sarae, quae aliegorice ab eodem Apostolo exponitur : tum subdit : < Ostendimus, ut opinor, auctohitale divinas Scripturae, ex iis quae in lege scripta sunt, aliqua penitus refugienda esse, et cavenda, ne secundum litte- ram ab Evangelii discipulis observentur; quaedam vero omnimode ut scripta sunt obtinenda ; alia amem habere quidem secundum litteram veritatem sui, recipere tamen militer et necessario etiam allegoricum sensum. Erit ergo jam sapientis scribae et edocti de reguo Dei, qui sciat de tbesauris liis proferre nova et vetera, scirequoraodo in unoquoque loco Scripturae am abjiciat penitus occidentem litteram, aut con- firmet omnimode ut utilem, ac necessariam probet litterae doctrinam; aul, ;nanente historia, opportune et decenter introducat etiam mysticum sensum.» Et paucis interjectis ; i Igitur ex his quae piOlulimiis, paucis, si qui sunt studiosi in Scripturis divinis, perfacile colligere poterunt etiam cacteroriim distinctio- nes. Sapiens enim si audiat, inquit, verbum, non solum laudabit, sed et adjiciet ad illud. Quid adjiciet T I3t discutiat et discernat in singulis quibusque capitulis legis, ubi fugienda sit legis littera , ubi ample- ctenda, ubi etiam narratio historiae cum mystica expositione conveniat. Christus enim nos redemit de maledicto legis, non nos redemit de maledicto mandati, iiec de maledicto testimonii, nec de maledicto ju- diciorum, sed de maledicto legis; id est, ne subjecti essemus circumcisioni carnis, ncc observationi Sab- batorum, aliisqiie horum similibus, quae non in mandatis, sed in lege discenda sunt contineri.» Ex lioruin principiorum serie Origenes, quando accuratum de mystico sensu habere vult sermonem, vocibus iiliUir valde restrictis, ut rum homilia quinta in Leviticum ait Scripturam c quaedam in se coelestia conti iii^ie,» ellib. IV De principiis, t dispensationes quasdam mysticas indicari per Scripturas.»

ArTIC. lil. DE UTILITATE ET PRAESTANTIA SENSUS LITTERALIS.

Ex Origene lib. iv De principiis, nuin. 12, liiteralem sensum, c etiam per se utilem esse posse, testatur eorum multitudo qui ingenue et simpliciter crediderunt. » Ibidem sub finem niim. 14, postquam singula· tim enarravit in quo litteralis sensus consistat, sic concludit : < Id enim propositum fuit, ut ipsum quoque spiritualium indumentum, id est, quod in Scripturis corporeum est, in multis non sil inutile, sed multos possU, quantum capaces sunt, meliores etlicere. » Eodem fere modo diluit Celsi calumnias lib. iv contra iinpudeiiiem illum Epicureum , iiuin. 49 : i Quod si legisset, inquit, nostras sequo animo Scriptu- ras, iioii dixisset utique eas non posse allegoriam pali. Neque enim ex liisloria ipsa, sed ex prophetiis in quibus historiae narrantur, cognoscere est quae sint bisiorise, quae eo fine scriptae sunt ut allegoriis expli- carentur : quod sapientissime provisum est, ut et simplici lideiiiiin vulgo, et iis paucis convenirent, qui res altius et prudenter scrutari vellem, atii possent.» El bbro primo, num. 18 : c Age, Celse, profer iu medium Lini, Musaei, Orphei poemata, et Pherecydis historiam. Compara haec scripta cum Moysis legi- bus, illorum historias cum ejus historiis, morales illorum regulas cum ejus legibus el praeceptis. Consi- dera utra sola lectione auditores a vitiis avocare, utra in pravum Indurare magis valeant. Et animo leciim cogita tuos illos scriptores luillam pene vulgarium lectorum habuisse rationem, sed suam iis solis ut vocas philosophiam scripsisse, qui tropologiis illam allegoriisque inierpreuri scirent. At Moyses band secus ac strenuus orator, qui aliquam dicendi figuram meditatus nulluui verbum profert quod duplicem sensum habere non possit, in suis quinque libris eamdeni observavit regulam , ita ut neque multitudini Judaeorum qui ejus legibus regebantur, dederit in moribus peccandi locum; neque sagacioribus leciori- bus qui rari sunt, legtslalorisque voluntatem indagare volentibus, altiora pcrscriiUndi materia defuerit. » Et iterum lib. iv, num. 50 : < Ineptissima, inquit, imo potius impia qua: Graeci fabulati sunt. Nostra aii- leiii eiiain simpliciorum inultiliidini sunt accommodata : sed hujus captui se attemperare non curarunt Graecarum fabularum auctores. Unde non immerito e sua republica Plato fabulas ejusmodi el poemata exterminat. »

ARTIC. IV. DE FALSIS, ABSURDIS ATQUE IMPOSSIBTLIBOS QUaE IN SE CONTINET SCRIPTURA.

Hoc est Origenis principium omnium maxime stupendum, quodque majorem seciim perniciem affert. Ipsum indiscriminaie ad omnem Scripturam, hoc est, ad tilruinque Teslameniumel ad singulas uiriusquo Testamenti partes, ad leges, ad praecepta, ad narrationes historicas, el ad ipsas usque prophetias exten- dit. Quoniam vero prolixam postulat articulus iste disquisitionem, in plures Illum paragraphos seca- bimus.

( i. Ex Origene Scriptura sacra tam Novt quam Veteris Testamenti secundum litteralem sensum intellecta,

multa habet falsa, absurda et impossibilia.

Paradoxum illud nobis proponit libro iv De principiis, num. 15 et 16, bis verbis : t Qooniain si legis iHUiias el varietate oblectans historiae series iibique se proderet, non uli(iue credidissemus aliud quid-

15 PUitFATlO AD TOM. IL U

«Iftiii pneler id qaod obvium eet, in Soripiuris inieliigi posse; idcirco Dei Verbum in lege ac historia In- terponi curavit offendicula el impossibilia quaedam, ne dictione nihil praeter illecebram habente deliiiiii, et nihil Deo dignum addiscentes, tandem a dogmatis recedamus, aut nudae litterae penitus adhaerentes, JMhit divinius percipiamus. Illud praeterea sciendum est ; Cum eo praecipue spectet Dei Verbum ut Intel* ligentiae apiritalis consequentiam custodiat in rebus gestis el gerendis , ubi secundum historiam quaepiam invenit quae arcanis istis accommodari possent, illis usus est, multis occultans abstrusiorem sensum ; ubi vero explanandae illi spiritalium connexioni non conveniebat certarum quarumdam renim historia, inter- seruit Scriptura historiae quod factum non erat, inio aliquando quod Acri non poterat; quandoque autem quod poterat quidem Heri, sed tamen factum noii est. Accidit eiiam interdum, ut paucae iiiierjecue sint dictiones veritati, si ad corpus spectes, non consentaneae. Est ubi multae hujusmodi sunt. Idem fere judi- cium de lege ferendum est, ubi saepe qiiidplain repentur per se utile et temporibus legis conveniens; ali- quando autem nulla apparet utilitas· Quin et interdum praecipiuntur impossibilia, el id quidem eo consi- lio, iilqui sagaciores et in rerum inquisitione acriores sunt, sese rerum scriptarum considerationi atque investigationi dantes, sibi maxime persuadeant, dignum Deo in illis rebus sensum quaeri oportere. Non solum autem de iis qiiie adventum Christi prascesseriini, haec Spiritus sanctus procuravit, sed itlpote idem unius ejusdemque Dei Spiritus, idem iii Evangeliis el apostjolorum scriptis fecit : cum nec ilia secundum corporalem sensum omnino sinceram habeant historiam eorum qiue contexta sunt, et tamen facta non sunt ; nec leges et praecepta habeant rationi conseiiianca. i Suam deinde sententiam astruere nititur mullis Scripturae locis quae posleu examini nostro subjicientur. Ejusdem libri niiiii. 8 et 9, postquam fundamenti loco hanc quae extra controversiam est, verilaiciii posuit, ex ignoratione viae qua insistendum sil ut ad Scrlpluraniiii iuielligeiiliam perveniatur, natos esse errores infinitos, in exemplum adducit Ju* daeos, haereticos, nounullosquc sui temporis Cbrisiianos, ut in litterali Scripturarum inierprelatione sitam esse probet falsam istam viam quae nd praecipitium ducit. < Duri corde, inquit, et idiotae qui e circumci- sione sunt, prophetiarum quae de Christo loquuntur dictionem sequi se existimantes, in Salvatorem nostrum non crediderunt ; et cum sensibili modo non cernerent ipsum praedicasse captivis remissionem, neque aedifleasse eam, quam vere credunt esse civitatem Dei, iieiiue exterminasse currus Ephraim, et equum de lerusalem, neque butyrum el Diel comedisse, neque priusquam nossei aut eligeret mala, ele- 4$isse bonum ; rati insuper esse a prophetis praedictum fore ul lupus animal quadrupes cum agno pasce- retur, pardus cum hoedo stabularetur; vitulus, laurus el leo simul pascerentur el a puerulo ducerentur; bos ct ursus una pabulum sumerent, eorum parvulis simul educatis ; leo quoque ut bos palea vesceretur; nihil horum in ejus quem Christum credimus, adventu sensibiliter cernentes factum. Dominum nostrum iesum lanium aliest ul receperim, ut potius eum lanquaip sese contra jus ChriUum pranlicaret, cruci affixerint. Haeretici autem legentes : Jgnu exarsit ex ira mea^; et: Ego Deus mmulator reddens peccata patrum tit filios in tertiam et quartam generationem * ; et : Peenitet me unxisse Saul in regem * ; el : Ego Dominus faciens pacem et creans mala ’ ; ci alio loco ; Non est malum in cmiate quod non fecerit Dominus «l illud insuper : Descenderunt mala a Domino in portas Jerusatem^: et : Spiritus matus a Deo suffocabat Saul^*\ el bis similia propemoduiii Infinita, negare quidem eas esse Dei Scripturas non ausi suiil, sed Illius quem Judaei colunt. Creatoris eas esse rati, quasi imperfectus nec bonus esset ille conditor, arbi- trati sunt advenisse Salvatorem qui perfectiorem annuntiaret Deum, quem dicuiii non esse mundi opifi- eem, in varias ea de re abrepti sententias; et postquam a Creatore qui est ingenitus solus Deus, defece- runt, figmentis adhaeserunt, excogitatis liciiliis hypotbesibus secundum quas facta esse putant visibilia, elalla quaedam invisibilia, quae animo sibi finxerunt· Quinetiam simpliciores nonnulli, qui se de Ecclesia esse gloriantur, Creatore quidem nullum majorem exisiiniant, sanam hac in re amplexi sententiam; ve- rtim ea de ipso suspicantur, quas ne de homine quidem crudelissimo et iiijusiissiino cogitare fas sit. Iis autem omnibus nulla falsarum opinionum, nulla iropietaiis et stolidorum de Deo sermonum causa esse alia videtur, quam Scriptura non secundum spiritalem sensum intellecta, sed secundum lilieralciii accepta.

§ II. Ex Ofigene in MosaUa lege multa sunt qu<e iillorali tensu accepta nullam habent seriem^ nullam * A^onsequeniiam^ sed potius impossibUia sunt, rationi contraria, Deo indigna, et legibus mere humanis in- feriora.

Lib. vn contra Celsum, nuin. ^0 et 21, objectis ab hoc Epicureo contra legem Mosaicam non aliter respondet, quam repudiato litterali sensu, c Dico igitur, inquit, legem duplicem esse, alteram liiieralcni» (spiritualem alleram, ut jam ante iios quidam docuerunt. Litteralem non tam nos quam Deus ipse l:i lino e prophetis lequens vocat judicia non bona, preeeepta non bona ; spiritualis vero apud eiinnlein prophetam appellatur a Deo judicia bona, praecepta bona Certe propheta eodem in loco seciim pugnant non dicit. Atque etiam illi Paulus consonat dum ait litteram, qiix idem est ac sensus litteralis, occidere;

^ Jerein. xv, U. ® Exod. xx, 5. « I Reg. xv, 11. ’ Isa. xlv, 7. « Ainos. tii, 6. · Midi, i, 12. ‘•1 Hcg, XVIII, io. ‘‘Exedi, xx, to. Ibld., 21.

17 PRAEFATIO AD TOM. II.

6t tpMtumf rpii idem significat ac sensus spiritualis, vivificare *’· Apud Paulum igiliir invenire est slinilia iis quas apud prophetam contraria sibi esse videri possent. Nam qiiemadinoiliiiii Fzecldet dicit, hic qiii- dciii : Dedi eis judicia non bona et praecepta non bona inquibux non vivent illic vero ; Dedi eis judicia bona et profcepta bona in quibus vivent *® ; sic Paulus ubi legem litteralem deprimere vult, ait : Si antem ministratio mortis litteris deformata in lapidibus, fuit in gloria, ita ut non possent intendere filii Israel in faciem Moysis propter gloriam vultus ejus qna: evacuatur ; quomodo non magis ministratio spiritus snt in gloria**! Ubi autem admiratur et approbat legem, iJlain spiritualem vocat : Scimus, inquit, quia le» spiritualis est Illam etiam approbat hoc loco : Itaque lex quidem sancta, et mandatum sanctum, et justum, ei bonum ‘®. Nunc si verba legis justis divitias polliceiilur, Celsus occidentem litteram seeutiiSy de raecis hisce divitiis promissionem inielligal : iios illam perlinere dicimus ad illas divitias qu» oculos mentis acuunt, et quibus dives fit aliquis in omni verbo et in omni scientia *·. » Nec minus aperte homl- lia II in Exodum suam ea de re mentem declarat his verbis : t Si quis est qui legens Moysem niurmii- ral adversus eum, et displicet ei lex qii® secumlum litteram scripta est, quod in mullis non videtur servare consequentiam, ostendit ei Moysee petram, qu® est Christus, et adducit eum ad ipsam, ut Inde bibat el reficiat sitim suam, i Verum ecce ex homilia septima in Leviticiiin alterum locum longe majoris au* ilnci® : i Si assideamus, inquit, litier®, et secnudiini lioc vel quod Jinheis, vel Id quod vulgo videtur, accipiamus qu® in lege scripta suni, erubesco dicere et confiteri quia tales leges dederit Deus. Videbun- tur enim magis elegantes et rationabiles bominuin leges, verbi gratia, vel Rniiianoriim, vel Aibeniensiuin, vel Laced®rooniorum. >

§ lll. Eadem principia ad plurima Veteris Testamenti prwcepla ab Origene accommodantur^

nomilla quarta in caput sextum Levitici explicans ista verba : Quicunque tetigerit sanctificato, et ipse sanctificabitur, ait : c Redeundum est nobis ad expositiones evangelicas atque aposlolicas, ut lex possit liitelllgi. Nisi enim velamen abstulerit Evangeliuin de facie Moysi, non potest videri vultus ejus, nec aensus ejus intelligi. Vide ergo quomodo in Ecclesia aposiolorum diBcipuli adsum bis qu® Moyses scri- psit, et defendunt ea quodel rallonabiliier impleri queant, et rationabiliter scripta sint; Ju.l®oniin ve^ dociores et impossibilia iisc el irrationabilia, sequentes litteram, faciunt. » Ulterius adhuc progreditur liomiiia sequenti : c H®c omnia, inquit, nisi alio sensu accipiamus quam litier® textus, sicut jam diximus, cum in Ecclesia recitantur, obstaculum magis ei subversionem Christian® religioni, quam rationem sdificationeroque prxslabunt, i liem lib. iv De principiis^ num. 17, alia legis prxeepta refert, qu® aU litteram putat vel non debere, vel non posse servari. < Si ad leges, inquit, etiant Mosaicas veniamuxt plurim®, si ad litteram observand® sunt, ansurdum ; ali® impossibile prxeipiunt. Absurdum est vultu- roro esum prohiberi, cum nemo ne extrema quidem urgente fame eo adduci potuerit, ut ad istud aiiimAl confugeret. Octo dierum infantes non ciroumcisi exterminari e genere suo jubentur, cum potius si qui J de bis ad litteram servandis sanciendum erat, prxcipi oporteret til eorum parentes vel eorum aliorea Interficerentur. Nunc autem ait Scriptura ; Omnis mas incircumcisus qui non circumcidetur octavo die, peribit de populo suo **. Quod si impossibilia qu® lege prscipiunlur, vultis noscere, animadvertamus tragelaphum ex iis esse animantibus qu® consistere in rerum natura non possunt : quem tamen ut pu- rum jubet nos Moyses offerre. Gryphem luinquam auditum est ab homine captum esse : quem nihilomi- nus edi velat legislator. Sed et celebratissimum Sabbatum ei qui accurate perpenderit h®c verba : Se^ debitis domi vestree singuli, nemo vestrum exeat e loco suo die septima **, videbitur nou posse ad litieraoL observari, cum nullum animal per totam diem immotam sedere queat. >

§ iV. Ex Origenit mente in Veteri Testamento quadam ut gesta narrantur, quee tamen nunguam eontige^

ruut; alia quw prout referuntur, falsa sunt, ae proinde litterali sensu non sunt accipienda.

Argumento primum erit id quod bomilia sexta in Genesim de bisloria Sar® et Abimelecb adnolaviu c Qu® nobis, inquit, ®dificalio erit legentibus, Abraham tantum patriarcham, noo solum nieiilituni esse Abimelecb regi, sed et pudicitiam conjugis prodidisse? Quid nos ®dificat tanti patriarcb® uxor, si pute- tur contaminationibus exposita per coniiivenliam maritaleiii? Haec Jud®i putent, etsi qui cum eis sunt litter® amici, non spiritus. > Historiam Rebecc® quam refert homilia 10 in euindem Geneseos librum, hac ad auditores interrogatione concludit : i H®c fabulas putatis esse, el historias narrare in Scripturis Spiritum sanctum ? . · . S®pe jam dixi quod in his non liistori® narrantur, sed mysteria contexuntur. > Idipsum paradoxuni obtrudit homilia prima in Exodum : cNoii nobis, inquit, h®c ad historiam scripta sunt, neque putandum est libros divinos iEgyplioruin gesta narrare. Se<l qu® scripta sunt, ad nostram doctrinam scripta sunt. > El homilia in euindem librum secunda, ubi de iEgyptiis obstetricibus sermo est : c Si, inquit, secundum hislori® narrationem suscipienda essent qu® scripta sunt, videtur hoc quod dicit Scriptura, quia non fecerunt obstelriees secundum quod prsceperal eis rex ifigypti, stare non

·* II Cor. III, 6. Ezech. xi, 25. »· Ibiil. 21. ·· 11 Cor. iii, 7, 8. Rom. ix, 15. “ Ibid., 13.

1 Cor. I, 5. ·· Gcn. xvu, 14. “ Exod. xvi, 29.

20

W s PRiEFATlO AD TOM. II.

posse. I Ei postquam inepta prorsus ac futili subtilitate id probare conatus est, sic infert : c Haec inierim propter eos qui amici sunt litterae, et non putant legem spiritalem esse, et spiriialiter intelligendam. Sed nos qui omnia quae scripta sunt, non pro narrationibus aiuiqtiitaluin, sed pro disciplina ct utilitate nostra didicimus scripta, baee quae leguntur, etiam nunc Heri in boc mundo, qui iEgypius flgtiraliier dicitur, sed in unoquoque nostrum deprehendimus · . · Hoc st ita accipiatur, ut scriptum est, non solum nihil conse- quentiae, sed et inaiiitalis habere plurimum videbitur. » Aliam triiinipbi materiam reperisse se putavit in octavo et nono Josuc capitibus, ubi Josue dicitur ex expresso Dei et Moysis mandato integrum Deu- teronomium in lapidibus inscripsisse, i Quomodo (inquit homilia 9 in Josue) potuerit tam magnum li- brum vel assistentibus, vel permanentibus ibi filiis Israel describere, ita ut non discederent usqueqno scriptura tot versuum finiretur? Yel etiam quomodo potuerint lapides altaris ferre tam magni libri con* lineniiam ? Dicant mihi isti assertores litterae Judaei, qui spiritum legis Ignorant, quomodo in hoc hi- storiae veritas demonstratur. > Alia ejusmodi exempla profert lib. iv De principUi^ num· 16 ; · Quis igitur, inquit, sanae mentis existimaverit primam et secundam et tertiam diein^ et vesperam, et mane sine sole, luna, et stellis, et eam quae veJuii prima erat, diem sine coelo fuisse? Quis adeo stolidus, ut putet Deum more hominis agricolae plantasse hortum in Edeii ad orientem, ubi lignum vitae posuerit quod sub oculos ei sensus caderet, ut qui corporeis dentibus fructum gustasset, vitam inde reciperet, et rursus boni ei mali particeps fieret, qui fructum cx hac arbore decerptum comedisset ^ Et cum Deus meridie in para- liieo ambulare dicitur, et Adain sub arbore deliiescere, neminem arbitror dubitare his figurate per ap- parentem historiam, quae tamen corporaliter non contigerit, quasdam indicari mysteria. Cain quoque re- cedens a conspectu Dei, manifeste prudentem lectorem movet ut requirat quid facies Dei sit, et quo sensu quis exire possit ab ea. Sed quid attinet plura dicere, cum innumera ejusmodi scripta quidem esse tanquam gesta fuerint; non gesta vero nt littera sonat, auivis, modu non plane stipes sit, colligere possit. »

{ V. In liuera et hhtorm evangelicU admiuit Ortgenei mendacia^ et ei videbantur evangelisKB facta non· nulla loco non suo narrasse et interpolasse ; alia aulem ut gesta retulisse^ qucB tamen nunquam eontige· runu

f Ad approbationem horum (inquit bomil. 6 in Isaiam) et alterius scripti de Evangelio testimonium proferemus, quod juxta eos qui tantum litteram sequuntur, mendacium est. Dicit Salvator et Dominus noster ad discipulos in Evangelio secundum Joannem : Si credideritis, non solum quoe ego facio, facietis^ sed et majora horum facietis **. Videamus ergo si majora aliqua fecerint discipuli. Quid majus est quam mortuum suscitare? Quis, non dico nostrum, sed apostolorum, mortuum suscitavit? Refert historia quia Paulus Eutycliuin resuscitavit a mortuis, ei Petrus Tabitam, quae interpretatur Dorcas. Isu autem et alia hujusmodi inveniri possum. Ubi sunt majora? Sed et caecos Salvator fecit rursum videre, et, quod majus est, eos qui sic nati fuerunt. Exhibeant quos caecos ab utero manibus apostolorum curatos aspe- xerint. Et alia infinita potest de Evangelio invenire qui quaerit, quia neque apostoli bis majora fecerint, neque eorum successores. Verum sermo Scripturae tale quiddam loculus est : Ilis quae ego feci, corpova- ^bus vos majora facietis. Ego feci resurgere ex mortuis corporaliter, vos resurgere facietis ex mortuis spiritaliter. Ego caecis sensibile hoc lumen infudi : vos spiritalem lucem non videntibus dabitis. Usque ad banc autem diem haec majora signa corporalibus quae fecit Jesus, ego video fieri per fidelissimos di- scipulos Jesu. I Tomo undecimo in Joannem dubitat an revera Christus vendentes e templo ejecerit : c Si tamen, inquit, haec historia contigit, i Dubitandi ansam inde sumit, quod apud alios tres evangelistas ingressum Jesu Christi in Jerusalem haec historia excipiat, a Joanne vero conjungatur ejusdem itineri e Galilaea in Jerusalem post miraculum in nuptiis patratum. In confesso nunc est apud omnes bis a Jesu vendentes e templo ejectos fuisse, uti liquet ex verbis evangelisianim inter se collaiis. Aliter tamen sentit Origenes, nec fieri posse existimat, ut contradictionem ejusmodi quispiam removeat, qiiaiidiu hi- storico sensui adiiaerebil. Negat lib. iv De principiis, num. i6, Christum a diabolo translatum fuisse in excelsum montem, unde uno momento omnia orbis terrarum regna sub oculos ejus subjecerit. i Sex- centa alia, inquit, bis similia in Evangeliis observare licet aiieniius legenti : unde colliget iis quae secun- dum litteram gesta sunt, alia attexta esse qua* non contigerunt. > Durius adhuc loquitur et niajoreni paradoxo suo amplitudinem tribuit lom. x in Joan·, num. 2, ubi de recessu Jesu in Galilaeam haec ad- noiat : i Harumce rerum veriiaieiu sitam esse ueeesse est in sensu spiritali ; aut si dissonantia non sol- vitur, recedendum est a fide Evangeliorum, tanquam quae vere non sint scripta per Spiritum, neque sint diviniora, neque optimo ordine commentata. Utroque enim modo dicitur Scriptura ordinata fuisse. Qui enim recipiunt quaiuor Evangelia, nec existimant apparentem dissonantiam anagoge dissolvi, sol- vant praedictas a nobis dubitationes de quadraginta diebus tenlaiionis, qui minime ‘locum habere pos- sunt apud Joannem. Dicant, quando fuerit Jesus Capharnai. Naro si post sex a baptismo suo dies, fuit

·* Joan. XIV, 12.

2{ PRiEFATIO AD TOM. II. »

Capbarnai, cum gexla die facium sit In nnpiiis in Cana Galilajai miraculum, perspicuum esi, neque leii- latam fuisse, neque in Nazaris fuisse, neque Joannem traditum fuisse. * Ei paulo post : i Quod si inter· rogantibus nobis quando primum fuit in Gapharnao Christus, qui lectionem Matthaei reliquorumque duo- rum sequuntur, dicent, post teiitatioiieni, quando relicta Nazareth profectus habitavit in Gaphariiao, quae est civitas maritima ; quomodo simul verum esse dicent et illud quod apud Matthaeum et Marcum diciiim est, Jesum secessisse in Galilaeam, laiiqiiam qui audissel Joannem traditum fuisse; el illud, quod positum esi apud Joannem, nondum fuisse Baptistam conjectum in carcerem, sed baptizare in JBnon juxta Salini? id quod ponitur post mansionem Domini in Gapharnao, elpost ascensum ad Jerosolymain» indeque ad Judaeam descensum, et post inultas alias ejus actiones. i Porro Evan gelistas hac sola excusa- tione dignatur ibidem num.4:€ Non reprehendo autem ipsos aliquo pacto transposuisse ad utilitatem my- sticae considerationis banim rerum, id, quod (quantum allinet ad historiam) alio modo factum fuerat ; ita ut quod uno loco factum fuerat, lanquam in alio gestum sil, narrarem; el quod uno tempore, lanquam io alio ; et iliud quod uno modo pronuutialiim fuerat, cum quadam alteraiione referrent. Proposilmn enim illiserat vera narrare et spiritualileret corporaliter, uhi liceret; ubi autem non contingebat ulrumque, rem praeferre spiritualem rei corporeae, servata saepe veriute spirituali iii corporali (ut aliquis diceret) mendacio.»

§ VI. De prasceptis Novi Tezlamenti

Lih. IV De prineipiii^ num. 18, probaturus aliquot esse Novi Testamenti praecepta a quibus omnis sen- sus historicus ita excluditur, ut sola in illis intelligentia spiritalis quaerenda sit, sic disserit: c Jam vero si ad Evaiigeliiim veniamus et similia requiramus, quid a ratione magis alienum, quam istud ; Neminem per viam salutnveruis **, quod apostolis praecepisse Salvatorem simpliciores existimant? Et cum dextera maxilla perculi dicilur, res est a verisimili prorsus abhorrens, cura omnis qiii perciitil, nisi natura man- cus fuerit, dextera manu sinistram maxillam feriat. Neque potest ex Evangelio percipi quo pacto dexter oculus offensioni sit. Ut enim concedamus posse quempiam videndo scandalizari, cur cum duo oculi vi- deant, crimen in dextrum iraiisferendtini est? Quis etiam sibimetipsi infensus quod viderit mulierem ad concupiscendum eam, causam regerens in unum dextrum oculum, merito bone ipsum abjecerit? Praeterea Apostolus praecipit dicens : Circumcisu» aliquis vocatus est? non adducat prteputium Primum quilibet baec abs re prarierque proposiium dicere Apostolum videbit. Nam quomodo de nuptiis el castitate praeci- piens non videatur lisc (emere interposuisse? Deinde quis peccare illum dixerit, qui vitandae obscoeni- talis causa^qiiam vulgus circumcisioni inesse putat, revocare, si fleri potest, praeputium conatus fuerit? Ilacc omnia a nobis dicta sunt, ut ostendamus non ea sola quae littera exhibet, propositum fuisse d quae sacras nobis litteras dedit, divinae virluli explicare : quippe quae interdum secundum litteram mi- nime vera sint, sed el absurda el impossibilia; luin attexta esse nonnulla rerum gestarum historiae et iis legibus quae secundum litteram utilia praecipiunt. >

§ VII. Duriorem hanc doctrinam paululum emollit^ seque adversus eos defendit qui ipsum pessumdaii in

Scripturis sensus litteralis crimine accusabant. Sensum litteralem in maxima Scripturtp parte admittit^

sed ubique illum non agnoscit»

4 Ne quis vero (inquit lib. iv De principiis, num. 19) nos suspicetur in omnibus id dicere, nullam hi- storiam contigisse, quoniam aliqua iion contigit, el nullam legem ad litteram esse servandam, quoniam aliqua secundum litteram aut «absurda aut impossibilia prxeipit; vel quae de Salvatore scripta sunt, se- eiiiiduni litteralem sensum non esse vera: uiil nullam ipsius legem el praeceptum servari oportere, dici- mus manifeste in quibusdam historiae veritatem nobis apparere : verbi gratia, Abraham, fsaac el Jacob cum una sua tiniiinquemque uxore in duplici spelunca sepuUos esse in llebrom; Sichem Josepho in por- tionem esse aiiributain; Jeruaalein meiropolim esse Judaeae, in qua a Salomone aediflcaium fuit templum Dei, et alia sexcenta. Mulio enim plura sunt secundum bisioriain vera, quam quae mere spiritualia illis altexla sunt. Kursiim quis inficias ierit mandaium hoc : Honora patrem tuum et matrem luam ^ ut bene sit tibi etiam sine aliiore intelligentia utile esse ac servandum, maxime cum Paulus iisdem verbis illud commcndaril? Quid atiinel dicere de caeleris : Nw moechabetis^ non occides, non furtum facies, non dicet falsum testimonium *^? Rursus in Evangelio mandata quaedam scripta sunt, de quibus non quaeritur sinlne ad litteram servamia necne : cujiisinodi illud csl : Ego dico vobis, qtticunque iratus fuerit fralri suo et quae sequuntur. Et : Ego dico vobis non jurare omnino **· Et custodiendum est illud Aposiofi : Corripite inquietos, consolamini pusillanimes, suscipite infirmos^ patientes estote ad omne·*·; tametsi qui res altius scrutantur, componere possint altitudinem sapientiae Dei cum litterali mandatorum sensu. Ve- rumlamen qui attentius legerit, in nonnullis ambiget, nec sine multo examine pronuntiare poterit iiiriim haec quae putatur historia, secundum liueraiii acciderit necne, et hujusne legis verba servanda sint, an oecus. Quamobrein necesse est ut accuratus lector servato hoc Salvatoris praecepto, scrutamini Scriptu *

»*Luc. X, 4. « I Gor. vii, 18. « Exod. xx, 12. Ibid., 13 el seqq. Mallb. v, 22. ·· Ibid., 54. « I Tliess. V, 14.

«3

PRiEFATIO AD TOM. Ii. 24

m quandonam verum eit quod liucra sonat, qiiandoiiain sil impossibile, diligenter exploret, et ex si- milium vocum comparatione diflftisum ubique per Scripturas sensum ejus quod secundum litteram est Impossibile, pro viribus investiget. » Huic rei aptissimus insuper est locus allcr cx homilia septima in Genesim, ubi postquam isaac et Ismael bisioriam retulit, seipse sic interrogat: c Quid ergo? Isaac noii est secundum carnem natus? Non eum peperit Sara? Non est circumcisus? Hoc ipsum quod ludebat cum ismael, non in carne ludebat? Hoc est enim quod mirabile est in Apostoli sensu, quod de quibus non potest dubitari quin secundum carnem gesta sint, haec ille dicit esse allegorica, ut nos quid faciendum fit in caeteris noverimus, et iii his maxime in quibus nihil divina lege dignum historica videtur indicare narratio. »

ARTIC. V. MYSTICUS SENSUS NITITUR AUCTORITATE NOVI TESTAMENTI, ESTQUE OMNINO NECESSARIUS, UTAR HO- STIBUS TUTA MANEAT VERITAS SCRIPTURARUM, ET IPSAS DEO DlGNiE REDDANTUR.

In hoc articulo non mullum diuque immorabor, quippe qui patientia lectoris abuterer, si ad coinpro- baniliiin mysticos sensus In Scripiura sacra admissos fuisse ab Origene, multa ejus congererem testimo- nia. Quae enim hactenus prolata sunt, Hia nullum ea de re dubitandi locum relinquunt, iieininemque latet, non ideo reprehendi Origenem, quod ingenii solerlia cariierit, qua mysticos, quos revera comple- ctitur Scriptura, sensus investigaret, sed quod ea in re nimium ingenio siio indulserii, et spreto litterali sensu allegorias quaesierit locis propemodiim innumeris a quibus prorsus alienae sunt. Duo lanium ob- servabimus quae maximi sunt momenti : 1« Mysticos sensus auctoritate Novi Testamenti inniti, probat iiiin traditione Ecclesiae, tum ipsomet Scripturarum consilio ; 2* contra infideles demonstrat allegoricis sensibus Scripturas nostras non repugnare. Quod si inter citata ab ipso Scripturae lestimonia ad aucto- ritatem mysticis sensibus conciliandam, nonnulla sunt quae parum ad rein faciunt, eo saltem nomine laudandus est, quod disertiora et quibus quaestio plane decisa sit, non omiserit, cujusmodi sunt; 1 Cor. ix, 1^; I Gor. x, f et seqq. ; Galal. iv, 21 et seqq.; Eplies. v, 31 ; Coloss. ii, i6, 17; Hebr. viii, 5; item cap.x, i, et cnp. IX, i et seqq. Vide lib. iv De principHi^ num. 12 et i3, et lib. iv contra Celeum.

Scripturarum auctoritati auctoritatem ecclesiaslicm traditionis adjungit, et postquam lib. iv De prin- ffpris, num 8, demonstrasse sibi visus esi lUteraiem sensum iniinitorum errorum causam exstitisse, sic loquitur num. 9 : c Quapropter iis qui persuasum habent sacros libros non boniinum esse commentarios, sed sancti Spiritus afllaiu, voluntate Dei parentis universorum per Jesuiii Christum scriptos esse et ad nos pervenisse, qua via in eorum lectione insistendum esse nobis videatur, indicare conabimur, servata coelestis secundum successionem apostolorum Ecclesiae Jesu Christi regula. Et esse quidem mysticae quasdam dispensationes quas divinae Scripturae indicant, etiam simpliciores ΩϋβΓιιιιη credunt; quaenam vero hae sint, cordati el modesti nescire se fatentur. » Nibil his verbis accuratius. Generale illud prin- cipium, quod mysticos in Veteri Testamento sensus ponit, apostolicae doctrinae pars est et veriias cerU, quae ministerio pastorum ad nos usque pervenit. Sed quinam sunt siiigulatiin sensus illi mystici? Qua via illi quos Spiritus sanctus sibi proposuit, discernuntur ab iis quos sola gignit imaginandi vis? Id prorsus est extra limites traditionis, el laborem creat vel ipsis periiioribus insuperabilem, ul ipse Ori- genes fatetur. Hinc perraro ad Scripturae tradi lionisque auctoritatem recurrit, idque tantam, cum geiie- ratim sensus allegorici veritas est constituenda. Quando autem ad singularium locorum discussionem venit, continuo profert illud, in quo tantopere sibi complacet, e litterae falsitatibus el contradictionibus ductum argumentum. Ubi semel tantilla oritur difficultas, continuo iilieralem sensum deserit, el in allegoriae campis evagatur, uti patet e testimoniis articulo quarto allatis. Haec est, ut ita dicam, Origenis iranslaliiia clavis, laniique fecit suum illud paradoxum, ul ad illud fere omnem elucidandae Scripturae artem revocet. Hinc tol fere in Novo, quot In Veteri Tesiainenlo, mysticos sensus ponebat. Quis infi- cias ierit suis quoque difficultatibus implicari Novum Testamentum? Multas In eo reperii Origenes, imo plures quam alius quilibet, reperire debuit. Sed dolenda prorsus sors illorum locorum est, quos ad lit- teram probabili solutione interpretari non poterat : nam confesiim solito sese includit propugnaculo, ct repudiato litterali sensu arbitrariam nobis et saepe insulsissiuiain allegoriam obtrudit.

Plurimum tamen ei hoc nomine debetur, quod Scripturarum nostrarum allegorias a Celsi insultationi- bus vindicarit. Contra historiam Moysis deblaterabat Epicureus ille, nec pali poterat ul allegorice expo- neretur, et alius quam litteralis in ea sensus quaereretur. Idem de reliquis Scripturis effutiebat : sed vide quo pacto confutetur ab Origene libro contra Celeum quarto, num. 48, 49 et 30, el lib. i, ii. 18.

ArtIC. VI. DIFFICILLIMUM, NE DICAM IMPOSSIBILE, MYSTICOS, QUOS SCRIPTURA COMPLECTITUR SENSUS INVE- STIGARE.

Haec veritas Origenis animum valde videtur affecisse, t El esse quidem (inquit lib. iv De principiis, pum. 9) mysticas quasdam dispensationes quas divinae Scripturae indicant, etiam simpliciores fldelium credant ; quaenam vero illae sint, cordati et modesti nescire se fatentur. Quare si quis sciscitetur de con·

Joan, V, 39.

25

PRiliFATIO AD TOM. II.

96

gressu Lot cum Hiiabus, de duabus uxoribus Abtabam, de duabus sororibus qua^ nupserunt Jarob, de duabus ancilKs quae ex ipso pepereruiii, nibit aliud respondebunt quam mysteria baec esse a nobis non iiiiellecia. Sed et tabernaculi rabricain cum legunt, credentes quae scripta sbnt esse figuras, quaerniil quae possint ad singulas tabernaculi partes accommodare. Neque vero in eo quod eredum rei alicujus fi- guram esse tabernaculum, falluntur, sed cum rationem illius cujus typus est tabernaculum, certae cui· piam rei, prout postulat Scripturae dignitas, aptare volunt, aliquando aberrant , et omnem quidem narra* lionero quae vel nuptias spectare videtur, vel liberorum procreationem, vel bella, aut alias quaslibet hi- storias quae vulgo circumferri possunt, figuras esse declarant; sed quarum rcniiil figurae sint, iiUerduiii propter habitum non bene compositum, aliquando propter temeritatem, quandoque etiam quod supra modum hominibus difficile sit res ejusmodi explorare, quaiitumlibet quis exercitatus ei perspicax sU, non itu evidenter apparet, nec singulorum ratio afferri potest, i Eaindem sensus mysticos investigandi diffi- ciiUaiem prophetiis, Evangeliis, omnibus denique Novi Testamenti Scripturis inesse asserit ejusdem libri mim· 10. Imo infra nuin. 96 affirmare non dubitat minimam mysticorum, quos Scriptura habet, sensuum partem ipsimel Paulo compertam fuisse, c Si quis, inquit, curiosus explanationem singuloruin requirat, veniat et nobiscum pariter audiat quomodo Paulus apostolus per Spiritum sanctum qui perscrutatur ellam profunda Dei, altitudinem divinae sapientiae ac scientiae scrutans, nec Limen ad finem, et, ui ita dixerim, ad intimam cognitionem praevalens pervenire, desperatione rei et stupore clamat el dicit : 0 aU tiiudo divitiarum iapientice et tcieniia Dei Et quod desperatione perfectae comprehensionis hoc pro- nuntiaverit, audi ipsum dicentem : Quam imcrutabilia ennl judicia Dei, et quam inveuigabilec viw ejus **. Non enim dicit, diffieile posse scrutari judicia Dei, sed omnino non posse; nec dixit difficile investigari posse vias ejus, sed non posse invesligari. Quantum cunque enim quis in scrutando promo veat.el studio intentiore promoveat, gratia quoque Dei adjutus, sensuque illuminalus, ad perfectum finem eorum qua requiruntur, pervenire non poterit, nec omnis mens quae creata est, possibile babet ullo genere compre- hendere, sed ut invenerit quaedam ex bis quae quaeruntur, iterum videt alia quae quaerenda sunt. Quod et £1 ad ipsa pervenerit, multo iterum plura ex iliis quae quaeri debeant, pervidebit. » Commentario in psal- mum primum, pag. 596 el 597, documenttini sibi ab Hebraeo traditum refert et ita probat ut non aliunde iPtigis liqueat quid de Scriptura sacra ipsemet sentiret : i Praeclarissimum, inquit, documentum nobis ab Hebraeo de omni Scriptura traditum proponemus : dicebat enim ille similem esse Scriptorani divinilos afflatam propter obscuritatem quae iii ea est, multis domiciliis uno aedificio condusis^; unicuique domici- lio appositam clavim non ipsi convenientem, sicque dissipatas esse claves per domicilia, non respon- dentes singulas iis domiciliis quibus appositae sunt : opus vero longe diffieillimum esse invenire claves, et eas cellis aptare, quas aperire possunt: itaque etiam Scripturas abstrusae quidem illas iiiieliigi, non aliunde sumptis quam ab ipsis invicem argumentis iiitelligenliae, quae iii se habent dispersam exponendi rationem. » llaec mysticos Scripturae sensus scrutandi difficultas adeo insuperabilis Origeni videbatur, ut suae ea de re sententiae omnino consentaneam agendi rationem habuerit. Quamvis ubique mysteria consectetur, libere tamen suam ea in re confitetur imperitiam, et si quos detexisse se putat mysticos sensus, eos semper cum magna animi sui modestia in lucem profert, lloiiiilia quinta in Genesim, ubi de figuris quas veteris legis sacrificia continebant, sermonem babet, eas supra iutelligeiiliam suam esse candide fatetur. < Non autem, inquit, dubito multa esse quos iios latent, et sensum nostrum superant. Mon enim sumus illius meriti ut possimus dicere : iVos autem sensum Christi habemus **. . · Eam quam nunc diximus legis aiiiniam requiramus, quanlum ad praesens tempus spectat. Nescio autem si possum etiam ad spiritum ejus ascendere in his quae de sacrificiis lecta sunt. » Majorem adhuc prae se fert ani- mi roodesiiam homilia undecima in Numeros, ubi ait : c El si mererer ego hodie magnum aliquem el summo pontifice dignum sensum proferre, ita ut ex iis omnibus quae loquimur et docemus, esset aliquid egregiam quod summo sacerdoti placere deberet, poterat fortasse fieri ut angelus qui praeest Ecclesiae, ex omnibus dictis nostris eligeret aliquid, el loco primitiarum Domino de agello cordis mei offerret. Sed ego me scio non mereri, nec conscius sum inibi, quod talis sensus inveniatur in me uuein dignum ju- dicet angelus qui nos excolit, offerre pro primitiis vel pro primogenitis Domino. Atque ulinam tale sit quod loquimur et docemus, ut non pro verbis nostris condemnari mereamur. Sufficeret nobis haec gra- tia. » Praeterea insignis ea de re locus exstat homilia prima in Exodum : c Si milii, inquit, Dominus con- cedere dignaretur spirilaKs agriculturae disciplinam, si peritiam colendi ruris donaret, uiius sermo ex Ilis quae recitata sunt, in lanium posset longe iaieque diffundi, si tamen ci auditorum capacitas sineret, ut vix nobis ad explicandum sufficeret dies. Teiiiabimus tamen pro viribus nostris aliqua disserere, etiamsi neque nobis universa explicare, neque vobis cuncta audire possibile est ; quia el hoc ipsum agnoscere, quod supra vires nostras sit horum scientia, non parvae arbitror esse peritiae. >

ArtIC.VII. tres proponit regulas quibus mysticorum sensuum 1NTELL1GENTIA FACILIUS COMPARETUR.

Prima regula quae praecipue in Mosaicis libris locum babet, ejusmodi est : c Quidquid in Scriptura

Rom. XI, 33. “ ibid. 1 Cor. ii, 16.

28

27 PRiEFATlO AD TOM. ΙΪ.

tnandaii, praecepii» lesihnonii, jnsiiii%, judicii, etc., vocibus exprimitur, id ad litteram accipiendum est, nec allegoriis indiget ; quidquid vero nomine legis declaratur, id allcgorice explicandum. i Ea e verbo ad verbum excerpta est ex homilia undecima in Numeros, cujus testimonium supra adduximus articulo secundo. Hujus porro regulae sensus est, caeremonia lem legem totam esse figuris plenam, secus vero legem moralem ; deinde singula Scripturae loca quae ad caeremonialem legem quoquo modo refe- runtur, ea, ne uno quidem excepto, non liiieralem, sed unicum mysticum sensum habere. Hanc regu- Jaiii firmat Scripturae sacrae locis quae caeremonialem legem figuras habuisse, nec amplius ea Cliristiaiios obligari docent. Unde colligit tota hac lege figuras exhiberi, omtilque eam nunc carere sensu litterali, quandoquidem ea jam soluti sunt Christiani. Id genus systematis jam introspicere licuit homilia supra citata in Numeros, sed plenius confirmatur seqtieiiiibiis testimoniis. Homilia septima in Leviiicum, num.4, ubi de mundorum et immundorum discrimine agitur, sic loquitur : < Sed ad h.*ec investiganda Scripturae testimoniis indigemus, ne quis putet (amant enim homines exacuere linguas suas ut gladium), nequis putet, inquam, quod ego vim faciam Scripturis divinis, ut ea quae de animalibus, quadrupedibus, vel etiam avibus, aut piscibus mundis sive immundis in lege referuntur, ad homines traham, et de lio- minibus haec dicta esse confingam. Fortassis enim dicat quis auditorum : Cur vim facis Scripturae? Ani- malia dicuntur, animalia intelligantur. Ne ergo aliquis haec depravari humano credat ingenio, aposto- liea in eis auctoritas evocanda est .. ·· Paulus utique nunquam auderet spiritalem potum et spiritalem escam appellare, nisi hunc esse sensum legislatoris per traditam sibi verissimae doctrinae scientiam didi- cisset. Unde et illud addit lanquain confidens et certus de ciborum ratione mundorum et immundorum, quod non secundum litteram, sed spiritaliter observanda sint, et dicit : Nemo ergo vo$ judicet in cibOf aut potu^ aut ia parte diei festif aut neomeni/e^ aul Sabbaiorum, qua: eunt umbra fuiurorum Vides ergo quomodo haec omnia quae de cibis vel potu loquitur Moyses, Paulus qui melius ista didicerat, quam hi qui nunc jactant se esse doctores, omnia haec umbraro dicit esse futurorum. Et ideo, sicut diximus, ab hac umbra aJ veriiatem debemus ascendere. Christianis et a Christianis sermo est, quibus aposiolico- rum dictorum chara debet esse auctoritas. Si quis vero arrogantia tumidus aposiolica dicta contemnit aut spernit, ipse viderit· Mihi autem sicut Deo et Domino Jesu Christo, ita et apostolis ejus adhaerere boiiiiin est, et ex divinis Scripturis secundum ipsorum iradiiioneni inlelligeiUiam capere. > Ex boc, ni fallor, testimonio liquet placuisse Origeni, ut omnis caeremonialis lex allegorico sensu accipiatur : en libi alia, unde constal ex ejus sententia omni nunc eam litterali erga Christianos sensu carere. Nihil ad eam rem magis disertum, quam quod ait homilia sexta i:i Genesim : i Quod si edocere vis quoiiiudo lex mortua sil, considera et vide nunc sacrificia, ubi altare, ubi templum, ubi purificationes, ubi soleiniiitas PasciijR : nonne mortua est in bis omnibus lex ? Aut si possunt isti amici et defensores litterae, custo- diant litteram legis. » Et homilia undecima in Exodum : c Non enim potest, inquit, facere lex sicut Ju- daei dicunt, quia infirmatur lex in carne, id est in lillera, et nihil potest secundum litieraiii facere : nihil enim ad perfectum adducit lex. Secundum autem consilium quod iios afferimus ad legem, possunt omnia spiritaliter fieri. Possunt et sacrificia spiritaliter offerri, quae modo cariialiter non possunt. Potest et lex leprae spiritaliter servari, quae secundum litteram iion potest. Sic ergo quomodo nos sentimus et eoo- silium damus, omnia facit lex. Secundum litteram autem non oiiiiiia, sed admodum pauca. »

Secunda regula, cujus praecipuum usum esse vult in propheticis et historicis libris, boc commento nititur : c In coelo regio esi quae Judaeae, urbs quae Jerosolyinae, populus qui Judaico populo respondet. Sic etiam coelestis iEgypius est, coelestis Babylon, coelestis Sidon, coelestis Tyrus, et aliae ejusmodi urbes et loca, quae terrenis ejusdem iiomtnis regionibus ei civitatibus respondent. In hisce coelestibus regio- nibus et urbibus domicilium est animarum, qu:e priiicipuin bonorum aut malorum imperio subduntur· Et quemadmodum hinc decedentes hominum animae iti infernum detruduntur, ut ibi meritas pro malis actibus poenas exsolvant, sic idem ferme in supernis locis accidit, ubi quoddam mortis genus expe- riuntur animae, et post istam mortem in terram hanc nostram tanqiiain in infernum praecipitantur. Potest igliur fieri iit liae quae in coelis habitant, animae, in terrae nostrae locum plus miiiusve commodum pro praecedentium actuum diversiiale amandentur, sicqiie verbi gratia e Judaea coelesti oriundus Israelita in Scyihiam terrestrem, et vice versa ex iEgyplo coelesti iEgypliiis in Jud:cam terrenam relegetur. »

His fundanienti loco positis, secundae regulae tenor hic est : i Quidquid in Scriptura sacra de terrena Jerusalem, de terrena iEgypio, de Babylone terrestri ei de aliis eiusmodi locis, iiecnon illorum incolis dicitur, id ad coelestes regiones urbesque cognomines atque ad illarum incolas refereiiduiii est. liiio saepissime dc coelestibus bis tantum locis prophetae loqui sibi proposuerunt, cum de terrena Jerusalem, de terrena ^gypto, aul aliis locis lerrenis sermonem habere videmur, idque inde colligi potest quod ejusmodi prophetiae mysteriorum speciem prae se ferunt, muliaqiie continent quae ad homines perlinere nequaquam possiint. » Exstat hoc paradoxuin llb. iv De principiis, luiin. 20, 2i et seqq., ilbidqiie sibi commentus estOrigenes tum e discrimine quod ponit Paulus inter Israelilam secuiidiiin carnem ei fsrne-

••Coioss. II, 16.

«9 PKiEFATIO AD TOM. II. M

lUam secundum spiritum, tum ex eo quod idem apostolus in Epistola ad Galatas dicit eoelestem esM Jenisalem. Ex hujus principii serie etiam hanc generalem propheticos hisloricosque libros interpretandi methodum proponit, ut nempe quidquid in illis est, ad bonos et ad malos angelos referatur. Diserte illud docet homilia undecima in Numeros : c Puto enim, inquit, quia sicut qiisedam nomina vel gentium Tei principiiin in Scripturis posita videmus, quae absque dubitatione ad malos angelos etad virliiles contra- rias referantur, sicut verbi gratia Pharao rex iOgypti, Nabuchodonosor Babylonius, et Assyrius; ita etiam ea qn» de sanctis viris et gente religiosa scribuntur, ad sanctos angelos et ad benignas debemus referre Tiriiites... Si ergo haec omnia ad angelos. quosdam magnae virtutis referri cogit ratio veritatis, noiiiie eadem consequentia etiam quae de bonis vel principibus vel gentibus conscribuntur, ad bonarum, ut supra diximus, virtutum angelos minisirosque referentur? i

Tertia denique Origenis regula praecipit, c ut ad mysticum sensum confugiatur, et deseratur littera, quoties falsa, inutilis. Deoque indigna reperielur. i Id necessario sequitur e principiis articulo quarto constitutis.

Animadversiones in Origenianum de Scriptura sacra interpretanda ratione systema.

I. Primum ego non inflcias ierim Origeni multum deberi, quod Scripturae sacrae allegorice interpre- tanda methodum a Celsi criminationibus adeo solide vindicaverit, ut se ipse in bac parte quodammodo superasse videatur. Invicte enim probat, mysticum sensum, si res generaiim spectetur, non esse commen- tum humanum, sed ipsarumroet Scripturarum auctoritate niti, nihilque commune habere cum «allegoriis Gnecorum, quae longe post natas eorum fabulas excogitatae sunt, ut deorum quos colunt, honori consule- retur. Deinde magni etiam ponderis esi in hoc auctore ilU confessio, mysticos sensus non ubique Scri- pturarum reperirl ; major et illa, diflQciilimum, ne dicatur impossibile, eos quos in se habent, investigare. Denique plurimi item aestimandum quod dixit de utilitate et praestantia litteralis sensus, quo integrum religionis nostrae aedificium fundatur , quique ad aedificationem et documentum fidelium per se sufficit. Hisce enuntiatis fere continetur quidquid boni Origeniano inest systemati.

II. Sed paucis hisce bonis longe plura mala admista sunt. Ac primum quidem, illa, quam plurimi tamen veteres et recentiores amplexi sunt. Scripturae sacrae divisio in triplicem sensum, litteralem, moralem et allegorlcum, censurae videtur obnoxia. Moralis appelletur ciijuslibei loci sensus, qui moribus formandis inservit, per me licet, modo ulterius non procedatur. Si vero in speciali collocetur classe sensus moralis, et a litterali constituatur perinde diversus ac allegoricus, id nulla solida ratione nititur, et perniciem secum maximam trahit, uti exemplo comprobatur Origenis, qui ut litteralis sensus difficul- Ules eluderet, ad documentum aliquod morale confugiebat. Ad mysticum quidem sensum siatim recur- rere maluisset, sed quia non semper occurrebat qui sibi faceret satis, tunc in anima Scripturae, id est morali sensu haerebat. Animadvertere debuisset primum moralibus hisce documentis, cum integer sem- per maneat litteralis sensus, natas ex arte critica difficultates ncquaqiiain solvi; deinde moralia ista documenta tunc solaro alicujus esse pretii, cum sponte sua e litterali sensu profiuiinl. Tantum abest ut haec ei in mentem venerint, ut potius in animum induxerit suum quaedam esi.e Scripturae loca, quae litteralem sensum prorsus excludant, et unicum moralem admittant : quod omnino repugnat. Aiu enim moralis iste sensus e verborum voeiimqiie significatione oritur, et tunc litteralis est; aut qiiemadmodum priocipio consequentia, ita sermonis littera ipse continetur, et tiinc necessario integra manet littera qua Unquam basi nititor, et unde naturali consequentia nascitur.

III. Paradoxum illud, quo mulla falsa et secum pugnantia in Scripturae liitern ponit, ad religionis BOStrae eversionem recta ducit, mihique quoties ejiis testimonia articulo quarto citata legere contingit ; loties legere videor non testimonia hominis qui ardentem semper in Scripturis interpretandis animum habuerit summaque semper eas veneratione pertractaverit, sed excerpta quaBdam e volumine increduli cujuspiam qui ^ripturarum veritatem imiliiplici objectorum genere concutere lentaverit. Miror ipsum aui non intellexisse cum ejusmodi principio pugnare eanim inspirationem ; aut, si Id vidit, lanio incom- modo remedium afferri existimasse, si Deus iii falsilatis cominiinionem adduceretur. Semel pessumdato aot falsilatis insimulato litterali sensu iis in locis ubi omnes qui requiri possunt characteres historici coalescunt, corruat necesse est Scripturarum auctoritas apud gentiles, apud htereiicos, apud Christia- nos; apud gentiles, qui potius inde occasionem sument rejiciendae Scripturae laiiquam Spiritu sancto indignae, quam illius allegorice interpretandae necessitatem colligent ; apud heereticos qui hoc principio abutentur, ut se ex iis expediant locis quae contra suos ipsorum errores pugnant ; denique apud Chri- stianos, quos in fidei eu« detrimentum et in perpetuas animi anxietates ita adducet, ut legendis Scri- pturis prorsus renuntiare maluerint. Tot tantisque incommodis perterritus non estOrigenes. Adeo verum est, semel valde praeoccupatum animum nulla ratione ab errore suo revocari posse.

1¥. Quod pene incredibile videtur, Origenem latuit discrimen quod litteram inter et verborum litte- ralem sensum intercedit. Littera potest esse falsa, ct tamen verissimum sub falsilatis specie sensum continere. Id in omnibus enuntiatis roelaplioricis contingit. Si opera quibus insunt ejusmodi metaphorae, licebit hoc nomine falsilatis accusare, nullus ciit liber, qui falsitalibus et contradictionibus carere dici

Μ PRi£FATIO AD TOM. II.

potsll, cum iHillus sil liber. In quo ineUplioricA vocum stgiiilicalio simplici el litterali intelligeiiliae nov frequenter substituatur. Scriptura sacra nihil hac in re habet, quo a caeleris libris secernatur, cum Deus, cui bomines docere propositum fuit, se utique ad humani sermonis regulas accommodaverit. Quid ergo censendum de Origene, qui, ut Scripturam sacram falsitatibus el conlradiclionibus scatere probet, multa citat loca, qua* luelaphoricum et verissimum sensum habent ? Prorsus ex animo ejus excidisse necesse est omnia hninan;» ratiocinationis principia, cum tbesim qua: tam mali exempli est, el tam prociduo nititur fundamento, propugnavit. Marcionilas ofTehdebai litlera Scripturarum, proplerea quod omnem ab eig metaphoram excludebant. Ex eodem fonte manavit Judaeorum error, qiii Chrisliiin recipere nolue- runt, el prophetias ab eo adimpletas fuisse pernegabant. Ad grainmaiicalcin litteram accipiebant, quae eo tantum consilio scripta sunt, ut metaphorice iiiteiligantiir. Ejusmodi sunt loca, ubi dicitur Deus plan- tasse paradisum in Eklen, atque in eo ainJmlasse, elc. Mem sentiendum de praeceptis. Alia sunt quae ad grammaticalem liUerant non stiiil accipienda, vel quae ad certa quaedam tempora, vel ad certas quasdam personas sunt restringenda, cnjiismodi eunt illa de nemine in via saliilando, de calceis aut duabus tunicis non habendis, de sinistra maxilla praebenda ei qui dexteram percusserit, dc oculo, manu, pede et caeleris membris, si scandalo fuerint, auferendis; alia sunt quae etiam non stricte, sed prout res humano sensu aestimari solet, intelligenda sunt : cujusmodi est praeceptum ne quis loco suo moveatur in die Sabbati. Si quis ex similibus exemplis intulerit Scripturam sacram secum pugnare resqiie faUas ct Inexplicabiles continere, is profecto misere vulgari humani sermonis usu abutitur, el aperte hoiuttium credulitati illudit, quippe quos inducat ut id pro rei falsiiale sumant, quod lanium est elocutionis falsi · tas. Atque uiinain ulterios progressus non fuisset Origenes : facilem mens ejus excusationem habuisset* damnato duiitaxal ilio quo illam aperuit, modo· Yeniin e citatis testimoniis nimium liquet, faUitalts at ipso accusa uiiH fuisse verum sensum litleralcra plurimorum locorum, in quibus omnes verae liistoriae characteres ei indicia agnosciinlur, cujusmodi suut historia creaiionis, consitus in terra paradisus, historiae Sarae, Uebeccae, obstetricum ^gypiiaruoi, lenlationis Domini, et jejunii quadraginta dierum, mercatorum in templo res suas vendentium, el aliae ejusmodi quainpluriinae historicae narrationes. Non- nullas pro anilibus fabulis habuit; in aliis dixit facta esse transposita, nec eo quo referuntur, modo contigisse* £o etiam audaciae venit, ut legem Mosaicam, si litterali sensu accipiatur, Deo indignam et legibus mere buinanis inferiorem pronuntiaret, nec aliter affirmaret in tuto poni posse Scripturae inspi- rationem, quam si dicatur Spiritum sanctum eo consilio corporaliter meniilitin esse ut spiritaliter rera diceret, id est falsiiales historicas dictasse, sub quarum velamine veritates allegoricas insiiiuareu

V. £ tribus regulis quas proposuit Origenes, ut mysticorum sensuum faciliorem redderet imelligen- tiam, leniam siaiim evanescere liquet ex iis qtiae supra a nobis observata sunt. Falsissimo quippe Icnixa principio regula, nullius utique utilitatis esse potest. Ad cieleras duas transeamus. Verum quidem est id, quod prima regula fertur, csrenionialem legem flguras exhibere, secus vero legero moralem. Se<l hoc pronuntiatum vnn legis habere nequit, nisi id ponatur (quod tamen speciali demonstratione indiget) nihil omnino caeremoniali legi inesse quod dguris careal. lia quidem sensit Origenes, sed nec ipse, nec alios post Ipsum ejusmodi principio astruendo par fuit. Ea quae Origenes profert Scripturae testimonia, evtficuni quidem esse nonnulla caeremonialis legis loca quae allegoricum sensuro patiantur, sed nihil am- plius iude conOcilur. Validissimis rationibus opus esi ul ulterius quam apostoli progressi sunt, proce- datur; ai validae istae rationes hactenus in lucem non prodierunt, nec spes est unquam prodituras· Certe quicunque singulas Levitici aut Exodi partes neglecto litterali sensu allegorice duntaxat explicare lenia- runi, risum omnibus nunc movent suis plerumque insulsis allegoriis, quibus Scripturarum majestas deprimitur et conculcatur.

Alius error est credere casremonialem legem, postquam abrogata est et observari desiit, litterali sensu Carere, vel saltem litterali sensu non amplius esse interpretandam. Vix concipi potest quomodo ejusmodi commentum in Origenis mente natum sit. Sive observetur, sive non observetur praeceptum, is quem continet, sensus in utroque casu perinde se habet et idem semper subsistit. Eliaiiiiium e sola Mosaicae legis littera ad demoiisirandain Judaicae religionis divinitatem et Christianismi praestantiam major lux affertur, quam ex omnibus, quas tum veteres, tum recenliores pro arbitrio excogitarunt, allegoriis in unum corpus collectis et adunatis.

Secunda quoque Origenis regula paucis veris plurima permista habet multum erronea. Id quidem ‘verissimum est quod docet Paulus, coelestem esse Jenisalein, cujus typus est Jeriisalem terrena ; sed inde consequi, ut quaecunque de terrena Jerusalem el adjacentibus ei locis dicuntur, ea ad coeieslefii Jenisalem sint referenda, td vero nec conceditur, nec ab Origene demonslraltira est, nec simile qiiidpiam ab Apostolo profertur, qui mullo minus lociuilur de Origenianis illis in coelo animarum habitaculis, quae Babyloni, Tyro, Sidoni et aliis terrenis locis respondeant. Apage piOfanam istam el monstri similem Platonismi et Pytbagorismi ctini Scripturis nostris inislnranu

Ex dictis igitur liquet iiullius fere esse utilitatis propositas ab Origene regulas, qiuc ne nodum quidem

53

PRiEFATlO AD ΪΟΜ. IL

dilficttllalis aliinguni. E Novo Tesiamento discimus id pro cerio babuisse apostolos, esse In Veteri Testamento loca, quae allegoricum sensum adroiliunt, deinde eos istud principium ad singularia quaedam loca accommodasse. Hinc nascuntur illas questiones an apostoli crediderint et docueiiiU nullum esse Scripturae locum qui Cgurls careat; an plures numero sint allegoriae quam quae ab illis indicatae sunt; an lis investigandis et secernendis ab arbitrariis allegoriis quaedam regulae inserviant, et quaenam illae siiil; an per illas iiguras nihil obstet quominus integer maneat litteralis sensus; an quia Apostolus aliquod Scriplurje testimonium allegorico sensu interpretatus esi, inde consequatur, ut quidquid cuiii lioc testimouio aliquam habet connexionem, quidquid praecedit et sequitur, id eodem modo sit expli- candum. Haec sunt quae Origenes sibi solvenda proponere debuisset. Quantum vero iis solvendis impar 811 ejus methodus, quanlumque a veritate removeatur, jam nemo esi qui non inielligai.

VI. Experientia docet satis solenme esse vividioribus el sibi nimium indulgentibus Ingeniis seciim turpiter pugnare, el studia in contraria extra modum ferri. Cun» in ejusmodi homines non cadat alieiuio diuturna et continua, vividiori sua imaginandi vi necessario abrepti nuHisque Gxis innixi principiis, iuierrupie, ul iu dicam, ratiocinantur, et quae uno tempore cogitarunt, diserunl, aut scripseruiic, ea ex illorum memoria alio tempore ita excidunt, ut omnino contraria saepe proferant. Hoc vitio non caruii Origenes. Quis conciliaverit ea quae contra sensum litteralem effutiit, cum iis quae alibi dixit, ipstini simplicium institutioni el aedificationi sufficere, ipsoque nili religionem omnem ac fidem Christianorum ? Si Scripturae littera innumeris illis laborat villis quae ei exprobrat, niinquid timendi locus η·η est, ne potius scandalum pariat, quam aedificationem, ac potius lapsus occasio sil, quam fons luminis et scatu- rigo salubrium documentorum, praesertim simplicibus, quorum fides adeo facile labefactatur? Quod pro<iigti loco est, mille in locis, idque coram populo, litteralis sensas incommoda ad nauseam usque exaggerat Origenes ; aliis autem in locis* persenliscene periculum, cui ejusmodi principium obnoxium est, illud eodem animi ardore impugnat, quo fuerat antea ab ipso propugnatum. Id videre est homilia secunda in Genesim, ubi arcae Noeiicae historiam litterali sensu accipi debere contendit : i Haec, inqaii, quantum ad historiae pertinet rationem, adversus eos dicta sint, qui impugnare Scripturas Veteris Tesia- Dienii nituntur, tanquam impossibilia quaedam et irralionabrlla continentes, i Quasi vero quod io aliis damnat, id non fuerit ab ipso millies decantatum. Praeterea manifesta sunt, et diserta, et magno numero ejus loca, ubi allegorias in omni ‘Scriptura reperiri pernegat, et tamen quasi fanjus principii oblitus, Dijsticos sensus in singulis utriusqtie Teslainenli paginis inquirit et animo sibi fingit Quin et bomilia primo in Elodum sic loquitur : i Ego credens verbis Domini mei Jesu Christi, in lege. et propbetie iota quidem unum, aut unum apicem non puto esse mysteriis vacuum, nec puto aliquid horum traneire poese donec omnia fiant, i Et lib. iv De prlnripfts, num. 20 : < Sic enim de universa Scriptura . statuimus sensum ubique esse spiritalem, non ubique corporeum, i Hsec aperte pugnant cum ejus testimoniis supra citatis artic. 2. Denique quod dixit difficitimum esse, ne dicatur impossibile, mysticosquos babet Scriptura sensus investigare, id non facile cum indefesso ejus in ejusmodi sensibus scrutandis studio concilklur.

VH. Veritatem perperam acceptam saepe perinde nocere, ac falsum principium, magno exemplo est Origenes. Ab apostolis didicerat Jesum Christum resque ab eo gestas et ejus mysteria in Veteri Testa- mento adumbrari. Hinc ad mysticorum sensuum investigationem habenas ingenio suo permittendas esse censuit, eo aliunde impulsus publico sui temporis sapore, vividiori sua imaginandi vi, scriptorum Judaro- nim, gentilium ac Christianorum allegoriis deditorum lectione, perparvo quod tunc era i ad Scripturae litteram elucidandam auxilio, ac denique stupenda illa, qua opera sua cudebat, velocitate. Ex* omnibus istis causis prodiit Inexhaustus ille allegoriarum fons, quo cunctae ejus scriptiones adeo inundantur, ut iiemiaem ante se in hoc genere superiorem habuerit, nec ullum post se sibi parem reliquerit. Primum’ ad allegoricani methodum abreptus est veterum Judaeorum exemplo, quibus aliiis non arridebat exponendae Scripturae modus. Ab eis bausil sciliiin illud, litteram esse divinorum voluminum corpus, mystico autem sensu animam vel spiritum illorum contineri. Admirationi ei erant Philo et Aristobulus, uti patet e lib. iv conixa Celeum^ num. 31, ubi ait : c Illorum volumina, quantum conjectura cognoscere est, minime vidit Celsos. Nam illa mihi videntur meiiieni Scripturarum ut plurimum ita assequi, ut vel Graecis philosophis adniiralioni esse possint, ibi enim non solum in dictione, sed etiam in sententiis et dogmatis videtur delectus el diligentia, et praeclarus eorum Scripturae locorum usus, quae Celsus pro fabulis habet· i Quo cncomio plane confirmatur haec Pbolii de Philone adnotalio Bibliolh. cod. cv : c Ex eo, opinor, omnis allegorica Scripturae interpretandae ratio in Ecclesiam irruendi habuit initium· > Deinde quod ait Por- piiyrios apud Euseb., Hin. ecel.^ lib. vi, cap. 19, id mihi fll admodum verisimile, Origenem nempe, cum assidua Platonkorum et Pythagoricorum lectione fainiliarein sibi fecisset abstrusioris veterum philosophorum doctrinae allegorico sensu interpretandae modum, illum quoque ad Judaeorum libros trans- tulisse. Huc adde quod conjicit Huqlius Origeuian. lib· ii,q. 13, ad id scribendi genus exciialiim etiam fuisse Adamantium exemplo Metrodori Larnpsaceui, quem narrat Tatianus totum Homerum in allegori.ns traxisse, et Heraclidis Ponlici, //omericarum o/kejforiarum scriptoris. Praeterea compertum est, magni

85 PRiEfATlO AD TOM. II. ^9

Ingenii viros cmn eo usque non progrediuntur, ut supra ssoeuli sui praejudicatas opiniones sese aiioU laiit, iilarum plus caeleris hominibus miseros esse servos. Origenis aetate, omnium boniinum animos myslagogicus genius invaserat. Eo quoque abripi se passus est Adaroanlius, cumque se dicendo ac scribendo prorsus idoneum sentiret, ad idque munere suo variisque circumstantiis adigeretur, ad auditorum ac lectorum suorum saporem, qui totus in allegoriis erat, sese accommodare siuduiu Scribit etiam Hieronymus in Catalogo scriptorum ecclesiasticorum^ niim. 61, Ambrosium ud librorum sacrorum iiiierpretalionem Origenem incitasse, in aemulationem Hippolyti, editis jam in Scripturam plurimis hujus generis commentariis clarissimi. Cum igiitir magistrum suum nemini concedere vellet Ambrosius, nihil non movit quo eum quoque ad allegoricum scribendi genus impelleret, tantoque studio quotidie ab eo opus exigebat, ut in quadam epistola έργοδιώχτην eum Origenes appellaverit. Ad id eiiaiu illum perpulit praebita a Marcioiie occasio pestifero haeretico, qui allegorias a Scripturae sacrae expositio- nibus penitus excludebat. Ejus oppugnandi studio in contraria omnia abiit Origenes allegoriisque consulto indulsil. Neque etiam tacenda est illa quae Origenis atiaie erat, necessariorum ad litterae elucidaiionem auxiliorum inopia. Hinc quaedam necessitatis species Christianos urgebat, ut mysticos qui facile excogi- tantur, sensus litterae saepius obscurae subsiiluerent. Hujus rei mille argumenta praebebit Origenes. Quoties laniillum explicatu difficilis est littera, toties fere illam clamat falsam, absurdam, impossibilem, optioneinque dat auditoribus suis ut vel Adei Scripturae abrenuntient, vel illam allegorice exponant. Illa tamen loca unde sic ratiocinandi ansam arripit, ita plerumque explicato facilia sunt, ut mirari subesi quomodo io anagogicis sensibus qui nunc a subjecto argumento prorsus alieni videntur, introspiciendi^ tam acutum cerneret, et aliunde prorsos caecutiret, ubi dispellenda erat aliqua litterae obscuritas, qur nuUam hodie vel mediocribus ingeniis molestiam facessit. Denique illa qua in operum suorum elucubra- tione ferebatur, rapiditas, iis rebus tractandis quae magnam uisquisilionem et diuturnam meditationem requirunt, eum penitus imparem reddebat. Cum septem et amplius notarios diurno nociurnoquc labore distineret, paratam semper habere debuit materiam, quam tot operis distribueret. Melius ergo io alie- gorica quam in litterali Scripturarum expositione rem suam sibi facere videbatur, quippe cui fecunda imaginandi vis mysticos sensus semper ad arbitrium offerebat. Ecoolrario Uedium ac fastidium ei parie- bal vel minima litterae difficultas, cumque tempore suo uti pro arbitrio ei non liceret, illis fere erat similis operariis qui opus aliquod faciendum redimunt, et prae nimia qua operi incumbunt celeritate, fere nihil boni agere reperiuntur.

YHI. ff Allegoriis nimis indulsisse Origenem Patres clamant, » inquit Huelius Origenian. lio. ii, quaest. 13, et c saepe historicum sensum proculcandum ac contemnendum docet, i fatente eodem doctissimo praesule, qui et istud probat iisdem quibus nos antea usi sumus, illius testimoniis. Quis inde non spe· raseet fore, ut sententiam in Origenem ferret? Eum tamen hoc nomine defendit, quod c accuratius scripta ejus evolventi multa occurrant, in quibus suam litterae dignitatem servat, cl de ea aequa ac recta scribit : historicum in aliquibus admittens sensum, allegoricum in pluribus, in mullis utrumque. » Quae* nam sit hujus defensionis vis non persentiscere me fateor. Quid ergo propterea quod litteram ubique falsam, ubique a r«niione alienam, ubique Deo indignam esse non docuit, id quod ait litteram bis vitiis in maxima locorum suorum parte laborare, reprehensioni non erit obnoxium ? Si vero ejusmodi etiuiitia- lum, licet restrictum, ulla nequit ratione defendi et falsissimum est, jure adversus Origenem insurrexe- runt Patres. Ad Ipsam Ortgenianas methodi substantiam non salis attendisse videtur Huetius. SiiiguI» illius paries inter se maxime connexae sunt, et series poslulabst, ut bene ac male de littera Scripturae loqueretur AdamaiUlus, sed ei tamen plus mali quam boni affingeret, kl revera ab ipso praesiiiuin est. Ex ipso littera aediAcandis simplicibus sufficit. Sub hoc respectu, reverentia digna est. Aliunde innumera babet falsa, absurda, impossibilia, et secum pugnantia, de illa igitur mali multum dicere debuit. Et retpsa nonne in eam acriter invehitur, quoties aliqua difiiruiiate intricatur? Unde colligo paucis bonis quas UlteraB tribuit, innumera quae ei exprobrat vilia non deleri. Quamobrem Hoeiio condonari nequit injuriosus ille modus quo sanctum martyrem Eustathium Antiochenum habet, cujus contra Origen ia nam meihodam objecta futiles vocat caviUationes, Non equidem InAciabor acrius quam par erat ab Eusiaiiiio impugnatam fuisse Adainantii de Pythonissa sententiam. Quaestio enim est mere critica, quae nec AdeI, nec moribus iK>cere queat. Sed acerrima hac censura non tam ab Eiisialliio vexatus fuisse videtur Origenes ob suam de veniriloqua opinionem, quam ob suam interpretandae Scripturae melbodum, quae sacrorum omnium librorum sensam pervertit, ac proiiule justam Euslathio iiidigiialionem moverat, uti satis liquet cx his ejus verbis : c Hic solus est Scripturae locus quem Origenes, a quo integra ad allegorias iransluia esi, litterali sensu vult accipi. » Quaestionem igitur de veniriloqua si exceperis, Euslaihii adversus Origenem criminationes iniquae non sunt, nec belle eas propulsat Huetius. Id expostulat Eusiaibios quod paradi- sum terrestrem et fructiferas paradisi arbores allegorica expositione aboleverit. Nunquid bene purgatur Adamantiiis, cum illum hanc sententiam e Philonis libris mutuatum esse respondet Huetius? Nunquid Origenis crimen simili Philonis crimine diluitur? Conqueritur Eustaihius quod nuila sensus historici

33 PRiEFATIO AD TOM. IL 54

difllciiltAiis auingonl. E Novo Teslamenio discimus iil pro cerlo babuisse apostolos, esse in Veteri Testamento loca, quae allegoricuin sensura adraillunt, deinde eos istud principium ad singularia quaedam loca accommodasse, flinc nascuntur illae quaestiones an apostoli crediderint et docuerint nullum esse Scripturae locum qui figuris careal; an plures numero sint allegoriae quam quae ab illis indicatae sunt; an iis investigandis el secernendis ab arbitrariis allegoriis quavlara regulae inserviant, et quaenam illae sint; an per illas figuras nihil obstet quominus integor maneat litteralis sensus; an quia Apostolus aliquod Scriplurje leslimonium allegorico sensu interpretatus est, inde consequatur, ut quidquid cum hoc testimonio aliquam habet connexionem, quidquid piacced-il et sequitur, id eodem modo sit expli- candum. Haec sunt quae Origenes sibi solvenda proponere debuisset. Quantum vero iis solvendis impar sil ejus methodus, quanlumque a veritate removeatur, jam nemo est qui non iiitelligat.

VI. Experientia docet salis solemiie esse vividioribus et sibi nimium indulgentibus ingeniis secura turpiter pugnare, et studia in contraria extra modum ferri. Cum in ejusmodi homines non cadat attentio diuturna el continua, vividiori sua imaginandi vi necessario abrepti nullisque fixis innixi principiis, interrupte, ut ita dicam, ratiocinantur, elquae uno tempore cogitarunt, dixerunt, aut scripserunt, ea ex illorum memoria alio tempore ita excidunt, ut omnino contraria saepe proferant, iloe vitio noii caruit Origenes. Quis conciliaverit ea quae contra sensum litteralem effutiit, cum iis qu.-e alibi dixit, ipsum simplicium institutioni el aedificationi sufficere, ipsoque nili religionem omnem ac fidem Christianorum 7 Si Scripturae littera innumeris illis laborat vitiis quae ei exprobrat, nunquid timendi locus non est, ne potius scandalum pariat, quam aedificationem, ac potius lapsus occasio sil, quam fons luminis ct scalu^ rigo salubrium documentorum, praesertim simplicibus, quorum fides adeo facile labefactatur? Quod prodigii loco est, mille in locis, idque coram populo, litteralis sensus incommoda ad nauseam usquo exaggerat Origenes; aliis autem in locis perseiilisceiis periculum, cui ejusmodi principium obnoxium est, illud eodem animi ardore impugnat, quo fuerat antea ab ipso propugnatum. Id videre est bomilia secunda in Genesim, ubi ateae Noeticae historiam litterali sensu accipi debere contendit : c Haec, inquit» quantum ad historiae perlinet rationem, adversus eos dicta sint, qui impugnare Scripturas Veleris Testa- meiiii nituntur, lanquam impossibilia quaedam el irrationabilia continentes. i Quasi vero quod 'in aliis damnat, id non fuerit ab ipso millies decaiiiaiiim. Praeterea manifesta sunt, ei diserta, et magno numero ejus loca, ubi allegoriae in omni Scriptura reperiri pernegat, et tamen quasi liiijus principii oblitus, mysticos sensus in singulis utriusque Testamenti paginis inquirit et animo sibi fingit Quin et bomilia prime in Exodum sic loquitur : c Ego credens verbis Domini mei Jesu Christi, in lege et prophetis iota quidem omim, aut unnni apicem non puto esse mysteriis vacuum, nec puto aliquid horum transire posse donec onrnia fiant. > Et lib. iv De principiu^ luim. 20 : c Sic enim de universa Scriptura statuimus sensum ubique esse spiritalem, non ubique corporeum. i Haec aperte pugnant cum ejus testimoniis supra ciutis ariic. 2. Denique quod dixit diificilimum esse, ne dicatur impossibile, mysticos quos babet Scriptura sensus investigare, id non facile cum indefesso ejus in ejusmodi sensibus scrutandis studio conciliatur, VH. Yeritatem perperam acceptam saepe perinde nocere, ac falsum principium, magno exemplo esi Origenes. Ab apostolis didicerat Jesum Christum resque ab eo gestas et ejus mysteria in Veteri Testa- mento adumbrari. Hinc ad mysticorum sensuum investigationem habenas ingenio suo permittendas esse eensuit, eo aliunde impulsus publico sui temporis sapore, vividiori sua imaginandi vi, scriptorum Judapo- mm, gentilium ac ChristiaRorum allegoriis deditorum lectione, perparvo quod tunc erat ad Scripturas litteram elucidandam auxilio, ac denique stupenda illa, qua opera sua cudebat, velocitate. Ex omnibua istis causis prodiit inexhaustus ille allegoriarum fons, quo cunctae ejus scriptiones adeo inundantur, ul neminem ante se In hoc genere superiorem habuerit, nec ullum post se sibi parem reliquerit. Primum ad allegoricam methodum abreptus est veterum Judaeorum exemplo, quibus alius non arridebat exponendae Scripturae modus. Ab eis bausit sciiuin illud, liUerara esse divinorum voluminum corpus, mystico autem aensu animam vel spiritum illorum contineri. Admirationi ei erant Philo et Arislobulus, uti patet e lib. iv contra Ce/svm, num. 51, ubi ait : c Illorum volumina, quantum conjectura cognoscere est, minime vidit Celsus. Nam illa mihi videntur mentem Scripturarum ul plurimum ita assequi, ut vel Graecis philosophis admirationi esse possint. Ibi enim non solum in dictione, sed etiam in sententiis et dogmatis videtur delectus et diligentia, et praeclarus eorum Scripturae locorum usus, quae Celsus pro fabulis liahel. > Quo encoBiio plane confirmatur haec Pbotii de· Philone adnotalio Biblioth. cod, cv : «Ex eo, opinor, omnis all^orica Scripturae interpretandae ratio in Ecclesiam irruendi babuil initium. » Deinde quod ait Por- pbyrius apud Euseb., Hi$t. eccL^ lib. vi, cap. 19, id mihi fit admodum verisimile, Origenem nempe, cum assidua Platonicorum et Pythagoricorum lectione familiarem sibi fecisset abstrusioris veterum philosophorum doctrinae allegorico sensu interpretandae modum, illum quoque ad Judaeorum libros trans- tulisse. Hoc adde quod conjicit Huetius Origenian. lib. ii,q. 13, ad id scribendi genus excitatum etiam fuisse Adamantium exemplo Metrodori Lampsaceni, quem narrat Tatianus lotum Homerum in allegorias traxisse, el Heraclidis Poiilici, Homericarum a//cgoriarMm scriptoris. Praeterea compertum est, ro.ngiii

55 Ρη^Ε¥ΆΤΐΟ AD ΤΟΜ. Π.

ingenti virogcuui eo usque non progrediuiiiur, ut supra saeculi sui praejudicatas opiniones sese aiioU iant, illarum plus caeleris hominibus miseros esse servos. Origenis aeiaie, omnium hominum animos niyslagogieus genius invaserat. Eo quoque abripi se passus est Adamantius, cumque se dicendo ac | scribendo prorsus idoneum sentiret, ad idqiie munere suo variisque circumsiamiis adigeretur, ad | auditorum ac lectorum suorum saporem, qui totus in allegoriis erat, sese accommodare studniu | Scribit etiam Hieronymus in Caialogo scriptorum ecclesiasticorum^ niim. 61, Ambrosium ad iibroruni sacrorum interpretationem Origcnem incitasse, in aemulationem Hippolyti, editis Jam in Scripioram plurimis hujus generis commentariis clarissimi. Cum igitur magistrum suum nemini concedere vellet Ambrosius, nibil non movit quo euin quoque ad allegoricum scribendi genus impelleret, tanloqiie studio quotidie ab eo opus exigebat, ut in quadam epistola έργοδιώχτην eum Orrgenes appellaverit. Ad id eiiam illum perpulit praebita a Marcioiie occasio pestifero haeretico, qui allegorias a Scripturae sacrae exposiiio- nibus penitus excludebat. Ejus oppugnandi studio in contraria omnia abiit Origenes allegoriisqne consuUo induisil. Neque etiam lacetula est illa quae Origenis ae.tale erat, necessariorum ad litterae elucidationeiu auxiliorum inopia. Hinc quaedam necessitatis species Christianos urgebat, ut mysticos qui facile eicogi- taniur, sensus litterae saepius obscurae substituerent. Hujus rei niiile argumenta praebebit Origenes. Quoties tantillum explicatu difficilis est littera, toties fere illam clamat falsam, absurdam, impossibilem, oplionemque dat auditoribus suis ut vei fidei Scripturae abrenuntient, vel illam allegorice exponant. Illa tamen loca unde sic ratiocinandi ans.im arripit, ita plerumque explicatu facilia sunt, ut mirari subeat quomodo in anagogicis sensibus qui nunc a subjecto argumento prorsus alieni videntur, introspiciendis lam acutum cerneret, el aliunde prorsus caecutiret, ubi dispellenda erat aliqua litterae obscuritas, qua nullam hodie vel mediocribus ingeniis molestiam facessit. Denique illa qua in operum suorum elucubn- iione ferebatur, rapiditas, iis rebus tractandis quae magnam uisquisitionem et diuturnam meditationem requirunt, eum penitus imparem reddebat. Cum septem et amplius notarios diurno nocturnoque labore distineret, paratam semper habere debuit materiam, quam tot operis distribueret. Melius ergo Iu alle- gorica quam in litterali Scripturarum expositloiif rem suam sibi facere videbatur, quippe cui fecunda Imaginandi vis mysticos sensus semper ad arbitrium offerebat· Econirario taedium ac fastidium ei parie· l>at vel minima litterae difficultas, cumque tempore suo uti pro arbitrio ei non liceret, illis fere erat similis operariis qui opus aliquod faciendum redimunt, et.prae nimia qua operi incumbunt celerilaie, fere nibil boni agere reperiuntur.

Ylll. f Allegoriis nimis indulsissc Origenem Patres clamant, » inquit Hueilus Origenian* Ho. ii,qoaest. 45, el c smpe historicum sensum proculcandum ac contemnendum docet, » fatente eodem doctissimo praesule, qui el istud probat iisdem quibus nos antea usi sumus, illius testimoniis. Quis inde non spe- rasse! fore, ut sententiam in Origenem ferret? Eum tamen boc nomine defendit, quod c accuraiiiis scripta ejus evolventi mulla occurrant, in quibus suam iitterae dignitatem servat, et de ea aequa ac rccu scribit : historicum in aliquibus adiiiiUens sensum, allegoricum in pluribus, in mullis ulrumque. i Qux' nam sit hujus defensionis vis non persentiscere me fateor. Quid ergo propterea quod litteram ubique falsam, ubique a ratione alienam, ubique Deo indignam esse non docuit, id quod ait litteram bis vitiis in maxima locorum suorum pane laborare, reprehensioni non erit obnoxium? Si vero ejusmodi enuntia- tum, licet restrictum, ulla nequii ratione defendi ct falsissimum esi, jure adversus Origenem insurrexe- runt Patres. Ad ipsam Origenianae methodi substantiam non satis attendisse vitietur Huelius. Singtd;e illius partes inter se maxime connexae sunt, el series postulabat, til bene ac male de littera Scripiiirs loqueretur Adamantius, sed ei tamen plus mali quam boni affingeret. Id revera ab ipso praestitum Ex ipso littera aediGcandis simplicibus sufficit. ISub boc respectu, reverentia digna esi. Aliunde innumera habet falsa, absurda, impossibilia, et sccum pugnantia, de illa igitur mali mullum dicere debuit. Et reipsa nonne i» eam acriter iiiveliilur, quoties aliqua diffiruliale intricatur? Unde colligo paucis bonis qiis littene tribuit, innumera quae ei exprobrat vilia non deleri. Qiiamobrom iluetio condonari nequit injuriosus ille modus quo sanctum martyrem Eustalhiiim Antiochenum habet, cujus contra Origeniaiiain meUioduta objecta futiles vocat cavillationes. Non equidem inOciabor acrius quam par erat ab Euslalliio iinpugnataia fuisse Adamantii de Pythonissa sententiam. Quaestio enim est mere critica, quae nec fidei, nec moribus nocere queat. Sed acerrima bac censura non tam ab Eusiathio vexatus fuisse videtur Origenes ob suam de veniriioqua opinionem, quam ob suam interpreta miae Scripturae luelbodum, quae sacrorum omnium librorum sensum pervertit, ac proinde justam Eusiathio indignationem moverat, uti salis liquet ex bis ejus verbis : t Hic solus est Scripturae locus quem Origenes, a quo integra ad allegorias translata est, litterali sensu vult accipi, i Qiia;stionem igitur de veiitriloqua si exceperis, Eustaihii adversus Origenem eriminaliones iniquae non sunt, nec belle eas propulsat Huetiiis. Id expostulat Eustaihius quod paradi* sum terrestrem ei fructiferas paradisi arbores allegorica expositione aboleverit. Nunquid bene purgator Adamantius, cum illum hanc sententiam e Pbiionis libris mutuatum esse respondet Huetius? Nunquid Origenis crimen simili Philonis crimine diluitur? Conqueritur Eustaihius quod nulla sensus historici

58

57 PR^FATIO AD TOM. Ii.

injecta mentione effossos ab Abrahani puteos in allegoHas 'raxerit, qui sua tamen »(ate supererant. Respondet Hueiius, ei qui tot annos in Judaea transegerat, ignotos esse non potuisse ejusmodi puteos Verum annon hoc ipso excusatione minos dignus est Origeiies, quod rem in propatulo positam» ct omiiiom ocuiis obviam, quasi commeiuiiiam ac iiciitiaiu traduxerit? Certe homilia decima in Genesim quam Hiietio videtur designasse Eustaihius, id habet : c Saepe jam dixi quod in his non historiae nar raniur, sed mysteria contexuntur. »

Alteram Origeni defensionem praebet Hueliiis, quae utique nemini, epinor, probabitur. Primus, Inquit, hunc interpretandae Scripturae morem non invexit. Inter Juda*os, Tlierapeutas, Arisiobulum, et Philo^ nem ; inter gentiles, Cbaeremonem Stoicum, Cornutum, Metrodorum Lampsacenum, et lleracliileni Ponticoni praevios duces habuit ; inter Christianos vero apostolus Paulus ei praecipue auctor fuit, cur alle- goricas expositiones sectaretur. Docte quidem haec omnia, sed non advenit llueiius non id quaeri utrum primus hunc morem invexerit Origenes, sed utrum mos iste bonus sit ei sectandus. Supervacaneum igitur est gentilium et Judaeorum exemplum, nisi veritati consentaneum demonstretur. Ad Paulum quod attinet, alfegoricae quidem methodo auctoriialem conciliat, sed non eo, quo illa abusus est Origenes, modo. Neque enim figuras in omni tum Veteri tum Novo Testamento consectandas, nec litteralem sensum uspiam proculcandum et contemnendum esse docet Apostolus. Sil igitur iiacc nostra conclusio, cum jam a niultis annis is mos invaluerit, ut qui aiicnjus auctoris opera in lucem proferunt, cum, quantum in se est, ab impactis criminibus liberent, eo quoque inore abripi se passum esse lluetliiin, cujus si irritus conatus fuit, non Id imperiiise vitio quo non laboravit doctissimus praesul, tribueudum e t, sed inlole* randis Origenis excessibus, qui omnino legi et dissimultiri non potuerunt.

iX. Origenem post lantam animi sui in Scriptura sacra allegorice exponenda intemperantiam, inultonim censura vexatum fuisse nihil mirum. Illud magis demiror quomodo ea iii re defensores habere potuerit. Id saliem iis quibus prisci Patres venerationi sunt, solalio est , quod quos antiquitas magis commendavit, ii aperte acrilerque in illum insurrexerint, repudiatis fere omnibus qiise in ejus methodo magis noxia videuiur. Eustaihius in sermone De ventriloqua^ iie eo sic loquitur: < Qui omnia Scripturae verba allego- riis exponere ausus est, hoc solum ad lilleram tradere non erubescit. Quinimo de paradiso, quem Deus in Edeiii plantaverat, verba faciens, necnon qiia ratione ligna fructifera germinarunt, enarrare lentans» ioter alia subdidit : Ctim legentes a fabulis^ serieque quee secundum lilleram esi^ gradu facto ascendimus ei quaenam illa ligna sint, quee Deus colit, queerimus, dicimus in eo loco ligna, quee sensu accipi possum, non reperiri. lloec cuin per translationem exponat, non horrei fabulas appellare, quje Deus creata perfe- cisse traditur, fidissiinusqiic ejus servus Moyses scriptis cuusignavit. Et ex opposito, ea quae fabula iii ▼eiitre effingit, ct obscure insonat, ac el dogmata essent, programmate stabilit, vera esse demonstrans. Et verba cngaslrimyilii a Spiritu sancio dictata contendens, ea, ut sibi videtur ascribens vult immola permanere, dhiois vero oraculis a Moyse traditis fabularum nomine insignitis sensum invertit, litterae- que traditioni non vult ul quis animum intendat. Nonne item ad Abraham puteos effossos» allaque ad cos pertinentia, allegoriis exponit, lanlaque sermonum copia in immensum protracta, omne de illis nego- tium disteriiiinal in aUtim sensum iraiisiaium, licet ad haec usque tempora in regione illa oculis adhuc eonspiciauliir? Nonne Isaacet Rebecese res gestas immutavit, inaures, et armillas, sermones esse aureos dicens, et universum denique argumentum per vim distortum, ad ea quae animo cerminlur el ratione iDielliguntur Iradiiclum, cavillationibus delurpavii? » El postquam alia ejusmodi exempla protulit, sic pergit: c Quid ipde opus est ultra progredi? Omnia, ut verbo expediam, allegoriis el nominibus desum- ptis exponit, rerum argumenta de medio tollit : neque illud percipiens, multas esse justorum et injusto- rum easdem denomina lienes, neque fieri posse, ni diversae vitae rationes ab uno nomine similiter dijudi- centur. Est Jiidas proditor, est et alter Judas apostolus : vel rursum Zaebarias rex injustissimus, est Zaebarias alter propheta. Et qui in fornace ignis injectus est, Ananias vocabatur, sed alter est praeter hunc Ananias, qui Ecclesiam persequebatur.·· Igitur si nomine res ipsae discernuntur, qui similibus tro- pologiis incumbunt, dicant qua methodo diversas scientias aut vitae rationes ex eodem nomine explicant? Mulli scilicet in hunc diem progenitorum aut prophetarum nominibus insigniti Judaei jus violant et im- pie vivunt. Multi item el apud gentiles Petri et Pauli nuncupati nefarie rem suam gerunt... Hac dnn- taxat methodo ex more omnia ubique allegoriis infarciens, tantum engastrimythi verba figurate extricare non potuit, neque ipsa rerum gestarum consequentia in lutem veritatis proferre. » Vides ab Eiistaibio carpi el acriter reprehendi Origenem, quod litteralem sensum aboleat, et figuras ubique exquirat.

Idem · lacilo tamen ejus nomine, de illo ejusque asseclis judicium tulit Rasilius homilia tertia in Hexaemeron num. 9. c Quineiiaro, inquit, aliquis nobis adversus ecclesiasticos quosdam scriptores de discretis aquis habendus est sermo : qui anagoges et sublimioris intelligeniiae nomine confugerunt ad allegorias, adeo ut epirilales et incorporeas virtutes asserant per aquas tropice significari... Tal«‘s porro sermones veluli somniorum interpretationes et aniles fabulas rejicientes, aquam, aquam inieili- gamiis» et secretionem a firmamento factam Juxta allatam rationem accipiamus. i liem homilia nona

S9 I^HiKvATlO AD TOM. II. 10

in Hexaem. num. i : c Novi leges allegoris, etiamsi eas non ex me ipso excogitarim, sed io aliorun Inciderim labores. Quas Scripturarum communes notiones qui non suscipiunt, aquam, non aquam dicunt, sed aliam quamdam naturam, et plantam, et piscem, secundum suam ipsorum senleniiain in· terpretantur. Quineiiam reptilium et pecorum generationem ad suas allegorias detortam perinde ex- puiiunt, ut quidam rerum sese imaginationi objicientium interpretes, qui suas interpretationes ad proprium scopum accommodant. Ego vero cum focnum audio, foenum inlelligo, et plantam, et piscem, et besifam, et pecus, omnia uti dicta sunt sic accipio. » Et paulo post : i Nonne potius ei dedero glo- riam qol mentem nostram in rerum vanarum occupatione non detinuit, sed omnia ad aediOcationem et perfectionem animarum nostrarum conscribi sanxit? Id quod quidam mihi videntur non intellexisse : qui captionibus quibusdam atque tropologiis ex suo ipsorum ingenio aliquid Scripturis asciscere aucto- ritatis conati suiit. Yerum id ei competit, qui seipsum Spiritus sancti oraculis constituit sapientiorem, quique iuterpretationis praetextu commenta sua Inducit. Baec itaque, sicut scripta sunt intelliganlur. » Rursus hoinil. 2 in Hexaem. num. 5 : c Omnem igitur iiiterpreiaiionein , tropis et allegoriis cousuui- tem, in praesentia praetermittentes, tenebrarum notionem simpliciter et citra curiositatem, sensum Scri- pturae secuti, accipiamus. »

Aliegoricam Origenis ejusque sequacium methodum diserte etiam confutat Chrysostomus bomilia 13 in Genesim, tom. lY nov. edi., pag. 1Θ2 et 103, ubi ait : c Hoc loco illud, plantavit sic intelligen- dum, scilicet ipsum imperasse ut paradisus in terra fieret. . . . Ideo etiam loci nomen affert Moysee in Scripturis, ut ne liceret frustra nugari volentibus simpliciorum auribus imponere, dicereque non esse in terra paradisum, sed in coelo, et fabulas hujusmodi somniare. Nam si cum divina Scriptura tanta usa sit verborum accuratione, non dubitarunt tamen quidam de facundia sua, necnon de philosophia exotica altum sapientes, adversa Scripturis loqui, et dicere paradisum in terra non esse, muUaqoe alia praeter ea quae dicta sunt adoptantes, contra Scripturam sentire, et adversam tenere viam, atque ea quae de terra dicta sunt, de coslis dicta putare, nisi humili illa et attemperato verborum ratione usus Moyses esset. Spiritu sancto linguam ejus movente, quo noii devoluti essent?. · · Non credere enim iis quae iii divina Scriptura feruntur, sed alia ex propria mente inducere, magnum puto periculum creare talia audentibus.»

loier octo Origenianae doctrinae capita, quorum Eplpbanius, Theopbilus et Hieronymus damnationem 0 ioanne Jerosolymiiano episcopo postulabant, sextum et septimum ad allegoricum Scripturae interpre- tandae modum spectant , et apud Hieronym. epist. 58 ad Pammach., tom. lY, pag. 510 nov. edit., bis verbis continentur : c Octo tibi (ut siaiiin probabo) de spe fidei Christianae quaestionum capita objectu sunt... sextum quod sic paradisum allegorizet, ut historiae auferat veritatem, pro arboribus angelos, pro fluminibus virtutes coelestes intelligens, totamque paradisi continentiam tropologica interpretatione subvertat. Septimum, quod aquas, quae super ccrlos In Scripturis esse dicuntur, sanctas supemasque virtutes; quas super terram et infra terram, contrarias et daemoniacas esse arbitretur. » Idem in Daniel. cap. X, tom. 111, pag. 1118, sic Origenislas perstringit : i Eorum deliramenta conticescant, qui umbras et imagines in veritate quaerentes, ipsam conantur evertere veritatem, ut flumina et arbores, et paradisum putent allegoriae legibus se debere subruere. » Idem praefat. lib. v Comment, in J$aiam , tom. 111, pag. 107 : c Quid igitur faciam? subeamne opus in quo viri eruditissimi sudaverunt, Origenem loquor, et Eusebiuni Pamphili : quorum alter liberis allegoriae spatiis evagatur, et interpretatis nomi- nibus singulorum, ingeniotn suum facit Ecclesiae sacramenta; alter historicam expositionem lilulO' re- promittens interdum obliviscitur propositi, et in Origenis scita concedit. > Origeiies ieremim locum exstantem cap. xxvii, i, 5 : c Fac tibi vincula et catenas : et pones eas in coilo luo, et mittes eas ad regem Edom, et ad regem Moab, et ad regem fiiiorum Ammon, et ad regem Tyri, et ad regem Sidonis,» in allegoriam traxerat. Ejus expositionem refert Hieronymus tom. III, pag. 658 : c Hunc locum, inquit, allegoricos semper interpres, et historiae fugiens veriutem, interpretatur de coelesti Jerusalem, quod debeant habitatores ejus sponte assumere corpora, et descendere in Babylonem, id est confusionem mundi hujus qui in maligno positus est, et servire regi Babylonio, haud dubium quin diabolo. Quod si boc facere noluerint, nequaquam eos gravia corpora portaturos, sed perituros gladio, et fame, et peste, et nequaquam homines foturos, sed daemones. Hoc ille dixerit, ne defensores ejus nobis calum- niam faciant. Caeterum nos simplicem et veram sequamur historiam, ne quibusdam nubibus et prae- stigiis involvamur. » Idem, praefat. in Malach., tom. III, p. 1807, hanc de Origeniano in hunc prophe- tam commentario fert sententiam : c Scripsit in bunc librum Origeiies tria volumina, sed historiam omnino non tetigit, et more suo totus in allegoriae interpretatione versatus est, nullam Esdrae faciens mentionem, sed angelum putans fuisse qui scripsit, secundum iHud quod de Joanne legimus : Ecce tgo «illo angelum meum ante faciem tuam ··. Quod nos omnino non recipimus, ne animarum de ceelo minas suscipere compellamur. »

« Gcn. II, 8. »· Mailh. xi, 10·

4!

MONITUM AD ORIGENIS EXEGETICA IN GENESIM. 13

Non minori zele Augustinus conlra Origenistas debitam litterali Scripturarum sensui rererentiaiii tuetur libr. viii De Genet, ad cap. I, num. 4, lom. 111, pag. 326, ubi sic mentem suam aperit : c Ad eos loquor qui auctoritatem harum lilicrarum sequuntur. Eorum enim quidam non proprie, sed flgn- rate paradisum Inlelligi volunt. Nam qui omnino adversantur his iilteris, alias cum eis atque aliter egimus : quanquain ct haec in boc ipso opere nostro, quantum valemus, ita defendamus ad litteram, ut qui non rationabiliter moti, propter animum pervicacem vel hebetem, credere ista detrectant, nullam tamen inveniant rationem unde falsa esse convincant. Yerum isti nostri qui Hdem habent his divinis libris, et nolunt paradisum ad proprietatem litterae inlelligi, locum scilicet amoenissimum, fru- eluosis nemoribus opacatum, eumdemque magnum, et magno fonte fecundum, cum videant nulla hu- mana opera tot ac tanta vireta silvescere occulto opere Dei, miror quemadmodum credunt ipsum ho- minem ita facium quemadmodum nunquam viderunt. Aut si et ipse figurate inlclligendus est, quis geniiil Gain, Abel, et Seih? An el ipsi Qgiirale tantum fuerunt; non etiam homines ex hominibus nati? De proximo ergo attendant istam praesumptionem quo tendat, et conenlur nobisciim cuncta primitus quae gesta narrantur, in expressionem veritatis accipere. Quis enim eis postea non faveat inteili· gentibus quid ista etiam figurata significatione commoneant, sive ipsarum spiritalium Baiurarum vel afTeciionum, sive rerum futurarum? Sane si nullo modo possent salva fide verliaiis aa, quae corpora- liter hie nominata sunt, corporaliter etiam accipi, quid aliud remaneret, nisi ut ea potius figurate dicta intelligereimis. quam Scripturam sanctam impie culparemus? Porro autem si non solum non impediunt, verum etiam solidius asserunt divini eloquii narrationem haec etiam corporaliter intellecta, nemo erit, ut opinor, tam infideliter pertinax, qui, cum ea secundum regulam fidei exposita proprie viderit, malit In propria remanere sententia, si forte illi visa fuerant nonnisi figurate posse accipi. » Eamdera veritatem, id est a Deo consitum revera in terra fuisse paradisum, eadem vi propugnat lib. xiii De civit. Dei, cap. 31, lom. Vll, pag. 541, bis verbis : c Unde nonnulli totum ipsum paradisum, ubi primi lioinines parentes generis humani sanctae Scripturae veritate fuisse narrantur, ad inlelligi biliaj^eferunt, arboresque illas et ligna fructifera in virtutes vitae inoresque convertunt, lanqiiain visibilia illa et cor- poralia non fuerint, sed inlelligibilium significationum causa eo modo dicta vel scripta sint. Quasi propterea non potuerit esse paradisus corporalis, quia potest etiam spiritalis inlelligi? Tanquam ideo non fuerint duae mulieres. Agar et Sara, et ex illis duo filii Abrahae, onus de ancilia et alius de libera; quia duo testamenta in eis figurata dicit Apostolus : aut ideo de nulla petra, Moyse perculienie, aqua defluxerit, quia potest illic figurata significatione etiam Christus inlelligi, eodem Apostolo dicente ; Petra autem erat C/irisfMi Nemo itaque prohibet inlelligere paradisum, vitam beatorum; quatuor ejus flumina,

quaiuor virtutes, prudentiam, fortitudinem, temperantiam atque jastiiiam... Hmc, el si qua alia commodius dici possunt de inteliigendo spiritaliter* paradiso, nemine prohibente, dicantur: dum tamen et illius historise veritas fidelissima rerum gestarum narratione commendata credatur. »

Ex his satis, opinor, liquet Origenianara Scripliirm sacrae allegorico sensu interpretandae methodum r<jec(am fuisse a Patribus, e quorum ore discimus, litterali sensui reverentiae plurimum deberi ; illum iiiysiicis plerisqOe expositionibus quae ut plurtimim a vividiori el abnormi imaginatione nascuntur, in- finitum praestare; frequentem allegoriarum usum periculo non vacare, et vel iis in locis, ubi figurati sensus veritas in dubium nequii revocari, summa cautione opus esse, ne illius praetextu veritae historici s*!iisiis detrimentum aliquod patiatur.

I Cor. X, 4.

MONITUM

AD ORlGEmS ESHrHTIKA IN GENESIM.

I. Uieronymut in prologo priefixo suce interpretationi homiliarum quat in Exechielem Origenes habuit : % Illud, inquit, breviter admoneo, ut scias Origenis opuscula t« omnem Scripturam esse triplicia. Primum ejus excerpta, quoe Grcece σχόλια nιιncupanlμr. in quibus ea quee sibi videbantur obscura atque habere aliquid diJ^cultatis, ^summaltm brevtterque dislinxii; secundum 0μιλητιχ6ν genus, de quo et prcBsens interpretatio esi ; tertium quod scripsit ipse τόμους, nos volumina possumus nuncupare : in quo opere tota ingenii sui vela spirantibus ventis dedit, et recedens a terra in medium pelagus aufugit, i Quid sini scholia, quid homilice, quid tomi, fuse edisserit Iluelius Origenianorum lib. iii, cap. 3, sect. 1, num. 2, 5 et seqq.

II. Eusebius, lib. yi Hist. ecclesiasl., cap. 34, duodecim tantum commemorat in Genesim τόμους. Eu· aehium secutus esi Suidas. Verum bis ab Hieronymo iredecim numeranlur lom. IV novev -ediL, png. 430, ei iom. //, pag. 563, ubi explkans quee capite quarlo Geneseos scripta sunt de Cain et Lameck, Damasum pmpam monei c Origenem duodecimum el tertium decimum in Genesim librum de hac tantum quaestione

Patbol. Gr. XII. S

43 ORIGENES ii

dieias$e, » Hinc in Emebii loco mox citato tuspicatur ttueiius vel errorem eae librarii qui aurip$erit pro ιγ', vel certe in eo codice quo utebatur Eusebiu$t in unum coaluisse posteriores libros duos, uipote

ittt circa idem argumentum versarentur. Utut estf e posteriori Hieronymi loco ubi tredecim numerantur^ iquet hosce commentarios non progressos esse ultra Geneseos caput quartum. Huc pertinet quod lib. τι contra Celsum citat ipse Origenes quas tn Genesim scripserat ab initio libri usque ad luec verba : c Hie est liber generationis Adam, i etc,, quibus capitis auinti initium continetur. Eosdem tomos citatos repe· riiitus contra Celsum lib.w, tom. xxv in Mattlueumf lib. i Περί άρχώτ, cap, 3, «r lib. u^cap.l·· Octo priores Alexandria: ac proinde unie annum 23i, quo ex hac urbe Caesaream se recepit Ongenes^ elucubratos esse in libro nono significabat , teste Eusebio lib.yt Htsi. eccl., cap. ^i. Observatione item dignissimum est quod Socrates lib. iii Dist. eccics., cap. 7, ait : Όριγένης Bk πανταχοΰ έν τοΤς φερο- αένοις αύτου βιβλίοις τδν ένανΟρωιτήσαντα οίδεν* ίβιχως Bk ό είς τήν Γένεσιν αυτφ πείΐονημένος

ένατος τόμος τ6 περ\ τουτου μυστήριον εφανέρωσεν, 6νθα Άδάρ- {λέν τόν Χριστόν, ΕΟαν δό zhy ΈχχλησΙαν εΐ.αι πλατύτερον χατεσχεύασε. c Origenes quoque in omnibus Itbns suis Christum hominem factum anima proditum esse agnoscit. Sed specialiier in nono tomo commentariorum quot scripsit in Genesim, hujus rei sacramentum exponit : quo loco Adamum quidem Christi , Evam autem Ecclesia! typum gerere pluribus verbis asseruit, i Denique notandum τόμους in Genesim non diversos videri ab illius opere quod Hiero- nymus ep. il, alias 65, Hexaemeron vocat, cum ait: c Nuper sanctus Ambrosius sic Hexaemeron illius compilavit, ut magis Uipoolyti sententias Basiliique sequeretur. >

III. Ex horumce in henesim librorum pra’futione fragmentum unum, et aliud quoque e libro primo recitat Pamphilus mariyr in Apologin* Ex his item tomis fragmenta duo suis De p nepa ra i io ne evangelica libris Eusebius inseruit. Prius exstat libro septimo cap, tiO, et capitis prioris Geneseos versum duodecimum explicat; commentariorum autem partem esse ex stylo arguitur, ut optime adnolavit lluetius. Posterius illustrat capitis ejusdem versum decimum quartum; jacet autem in libro sexto Eusebii Pr:ep. evang. capite undecimo. Habetur etiam, inquit Hiietius. in Philocaliae capite 22, fragmenti hujus pars aliqua^ unde discimus e tertio tomo commentariorum Origenis depromptum illud esse. At fallitur vir clarissimus cum ait hujus fragmenti partem lanium aliquam haberi in Philocaliae capite 22 , cum longe prolixius sit istud fragmemum in Phtlocalia quam apud Eusebium. ubi desiderantur quee rn nostra editione num. 12, 13 ef 14 reperiuntur. Aliud preeterea reperitur fragmentum Philocaliae capite 14, ubi ex eodem tomo tertio petitum id esse significatur. Denique Eusebius tlist· eccl. lib iii, cap. i. aliud exhibet quod in nostra editione omittendum esse non duximus. H(vc sola sunt fragmenta qute ad tomos periinuisse affirmare possumus. Theodoretus quidem in Genesim qua^st. 20, ex Urigene citat expositionem versus 26, cap. I Geneseos: i Faciamus hominem ad imaginem el similitudinem nostram ;s et sanctus Eustaihius in dis^ sertalione De cngaslriiiiyilio, adversus Origenem locum ejus de paradiso exhibet quem valde vituperat. Verum an duo heee fragmenta tomorum pars fuerint, neuter significavit. Alia insuper in mss. Gra:cornm Patrum in Genesim catenis Origenis nomine circumferuntur, qum editioni quoque nostrae inserenda esse duximus, prannonito hic lectore levem nonnnnquam esse catenarum fidem, quippe au(v sxpe auctoruns nomina permisceant el aliud pro alio ascribant; et praeterea incertum esse unde Origeniana ejusmodi symbolae in Genesim petitae sint, an e tomis, au e scholiis. an ex homiliis, an denique ex aliis ejus in diversos Scripturae sacrae libros commentariis. Certe ex tot fragmentis quae catenae exhibent, vix duo aui Iffu comperimus ad homilias in Genesim pertinere,

IV. Hieronymus tom. IV novae editionis, classe tertia episl., pag. 430, indiculum texens librorum Ori- genis, sic orditur: c Scripsit in Genesim libros tredecim: mysticarum homiliarum libros duos; in Exodo excerjpia. in Leviiico excerpta. » Isihax series manifeste indicat ad Genesim pertinuisse mysticas hasce homilias; nec alio sensu Hieronymi locum accepit Sixtus Senensis iib, \y. pag, 352, ubi etiam opinatur seplemdecim quae hodie Latine exstant in editionibus Herlini et Genebrardi. illarum partem fuisse, c Huic ego. inquit Hueiius, neuiiquam assenliri possum: homiliai enim quas habemus, ex tempore videntur pro· nuntiatae, et ab actuariis in litteras relatae; mysticae vero meditate per otium elaboratae et ab Origene ipso editae sunt, i Non equidem inficias ierim alias per otium meditate elaborasse Origenem. alias ex tempori recitasse. Sed unde habuerit vir clarissimus mysticas fuisse meditate per otium elaboratas, et ab Origene ipso, non ab actuariis editas, id sane dubito an cujusquam veteris scriptoris auctoritate probare potuerit» Certe major pars seplemdecim ItomUiarum in Genesim mysticis sensibus enarrandis impenditur, Qu:A ergo eas vetat mysticas dici el pariem mysticarum homiliarum. quarum Hieronymus duos commemorat libros. Utut est. superstites hasce seplemdecim homilias, Origenis esse nullus dubitandi locus est, Prof^ terquam quod enim homiliis secundas ubi Noeliccs arcas fabrica exponitur, integer fete sermo Gracu* in omnibus catenis sub Origenis nomine circumfertur, si attente legeris homiliam decimam . agnosces unde sanctus Eustaihius in dissertatione De eiigaslrimyiho criminandi Origenis ansam arripuerit, quod nempe I Isaac el Rebeccce res gestas immutarit; tmiurea et armilias. sermones esse aureos dixerit, et universusn denique argumentum per vim distortum, ad ea qua animo cernuntur el ratione intelligunlur. traductum^ cavillationibus deturparit. i Lege item homiliam decimam tertiam, ubi occasione puteorum ab Isaac eff‘oa- iorum de puteis quoque Abrahami tractatur, el videbis cur idem Eustaihius expostulet quod c puteos ab Abraham effossos, atiaque ad eos perlinentia allegoriis exponat Origenes, lantaque sermonum copia in immensum protracta, omn^ de tllis negotium disierminel in aliam sententiam iranslaium. licet ad kasc usque tempora in regione illa oculis adhuc conspiciantur, i Non negat Origenes in hac homilia, revera e fossos esse in terris hosce puteos, neque ea de re queritur Eustaihius. Id unum expostulat quod licet in regione illa adhuc oculis conspicerentur, eos tamen allegorico lanium sensu explicuerit. Quod ab Origena facium, quis negare audeat ? Preeter heee argumenta qia: abunde sufficiunt ut hes homilia! Origeni nostro adjudicentur, certo affirmare possumus nullum hactenus repertum esse codicem manuscripium qm non eas illi tribuat. Huc adde quod Jonas Aurelianensis episcopus qui socculo nono floreUut, lib. i De instilu- lioiie laicali, capite 11, duplex affert fragmentum ex homilia decima, Unum est tamen quod movere quempiam possit ne eas Origenis esse putet, nempe quod habet Hieronymus epistola 3, a/ins 126 , ad Evangelium presbyterum : t In fronte, inquit. Geneseos primam homiliarum Origenis reperi scriptam de Melchisedech. in qua multiplici sermone disputans, illuc devolutus est, ut eum angelum diceret , iisdem argumentis quibus scriptor tuus de Spiritu sancto, ille de supernis mrttttibus est locutus, i Nihil quidem ejusmodi rei^eriiur in prima homiliarum quoc supersunt, imo nec in enoteris. At vero variip olim luerune homiliarum in Genesim collectiones, uti liquet ex Cassiodoro qui De iiisUt. diviii. liiier., cap, 1, sea^decim tantum Origenis homilias enumerat. Unde non absurde responderi potest eam in Genesim homiliam. quot in collectione llieronymiana prima erat, ad nos non pervenisse.

io IIS GENESIM. f6

y. De (empore qno huice homilm pronnntiaverii Ongenee^ id unum eons/at,eas anno dueenletimo qua^ dragetimo quinto eae posterioret. Exlemporaneie enim sunt et ex illarum numero qnm ab actuariis in litteras relata sunt. Atqui < Origeties jam sexagenario major. . . conciones quas habebat ad populum, a No/ariti excipi permisit^ cum id antea fieri nunquam concessisset, » inquit Eusebius Historiae ecclesiasticae iib. VI, cap. 36.

VI. Ediiio Merlini Hieronymo tribuebat earum interpretationem Latinam; hanc Rufino deberi erudite probat clarissimus Huetius Origenianoriim lib. iii, cap. 2, sect. 3, num. i, ubi prwterea monet, postremum komiliam bona sui parte esse mutilatam, ipsum videsis.

£X Pa^FATIONE LIBRORUM ORIGENIS

IN GENESIM.

1 (I) Nisi omni modo pigri essemus, ac desides ne ad inquirendum quidem accedere Domino et Salva- tore nostro ad boc nos provocante, profecto revo- cassemus pedem, considerantes quod longe simus ab ea magnitudine spiritalis inlelligentiae, qua de laiD magnis rebus investigari debeat intellectus. Et paule post : Si cui vero in disceptatione profundum aliquid occurrerit, de boc dicendum quidem est, sed non cum omni affirmatione. Hoc enim aut temerarii liominis est, et ejus qui sensum liuma- nae infirmitatis perdiderit, oblitusqne sui sit ; aut certe perfectorum virorum, et eorum qui confi- denter se sciant ab ipso Domino Jesu didicisse, id est , a verbo veritatis, et ab ipsa sapientia per quam omnia facta sunt, agnovisse; vel eo- rum qui divina responsa ingressi turbinem et ^ caliginem ubi ipse Deus est, cceiitus acceperunt, in quod vix ille Hoyses ingressus vel inielligere

(1) Desumpsimus boc fragmentum ex Apologetico

talia potuit vel proferre. Nos vero pro eo solo qtiod mediocriter licet, credimus tamen Domino Jesu Christo, et ejus gloriamur esse discipuli, nec ta- men audemus dicere quod fucie ad faciem ab ipso traditam susceperiimis inlelligentiam eorum quae in divinis libris referuntur : quae quidem ce^us som quod ne ipse quidem mundas pro virtute ac sensuum capere potest. Propter quod pronuntiare quidem de his quae dicimus, sicut apostoli potuerunt , non audemus ; in eo autem gratias agimus, quod cum multi imperitiam suam nesciant, et motus suos incompositos et inordi- natos, interdum etiam et ineptos ac fabulosos, cum omni intentione sicut sibi videtur, quasi ve- rissima assertione pronuntient, nos de rebus ma- gnis, et his quK supra nos sunt, ignorantiam no- stram noii ignoramus.

Pamphili martyris pro Origene.

ΤΟΜΟΥ A' ΤΩΝ ΕΙΣ ΤΗΝ ΓΕΝΕΣΙΝ.

E ΤΟΜΟ 1

COMMENTARIORUM IN GENESIM.

Ού γάρ 6 Bzhq Πατήρ είναι ήρξατο, κωλυόμενος, ώς ο! γινόμενοι τ:ατέρες Ανθρωποι, ύπ6 του μή θύνα- cfiaC πω πατέρες εΤναι. Ε1 γάρ άε\ τέλειος δ Θεδς, χα\ πάρεατιν αύτφ θύναμις του πατέρα αύτδν είναι, χα& χαλδν αύτδν είναι Πατέρα του τοιουτου ΤΙοΟ, τί Α^βάλλεται, χα\ έαυτδν τοΟ χαλοΰ στερίσχει, χα\, ώς £στινεΙπεΓν, έξοΙ> δύναται Πατήρ είναι Υιού ; Τ6 αύτδ ρ^ντοιγεχα\ περ\ του άγΙου Πνεύματος λεχτέον. se Pater efficit Patrem (3)? id ipauni autem etiam

(2) Exhibet boc fragmentum Latine e\ interpre- tatione Rufini Apolog. Pamphili mari, pro Origen. G raece autem habetur apud Eusebinm lib. i ad-

(2) Non enim Deus cum prius non esset Paler, postea Pater esse ccepit, velut impeditus aliquibus ex causis, quibus homines mortales impediri so- lent, ut non statim ex quo sunt, el patres esse possint. Si enim semper perfectus esi Deus, nec deest ei virtus qua pater sit, ei bonum est esse eum Patrem talis Filii, quid differt, aut quid boc bono fraudat se, et non statim, si ita dici potest , de Spiritu sancio dicendum est.

verstti Marcellum Ancyranum, pag. 22.

(5) Sic rass. Alias vero : Ex quo potest esse pa* ter, efficitur pater ?

47

ORIGENES

ΑΠΟ ΤΩΝ ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ

ΕΙΣ ΤΗΝ ΓΕΝΕΣΙΝ^.

£Χ ORIGENIS COMMENTARIIS ΙΝ GENESIM

Ad caput

2 Si quispiam eo in errore versabiiur, ut de arii- ficiim nostrorum more cogitans, dandum esse neget, Deum res universas moiiri posse, nisi materiam quamdam ortu carentem prae manibus habuerit, cum neque statuarius absque sere, nec faber ligna* ritis sine lignis, nec architectus sine lapidibus susceptum opus elaborare possit : de potestate Dei quirrenduin ei illo est, turum Deus ubi quidquid ipsi placuerit, moliri statuerit, nulla diflicullate vim ejus voluntatis inhibente, quod visum sibi fue- rit, perbeere possit. Qua enim ratione, qualitates illas ( id quod ex eorum omnium qui Providentiam esse defendunt oratione scnlentiaqiie conjunctum est ) quae nullae dum erani, ad universi ornatum, pro infinita potestate, sapieniiaque producit : ea- dem omnino naturam quamlibet, si qua forte imli- geai, procreare continuo vuluiilas ejus per sese poterit. Nam quaeremus ex iis,' qui rem hoc modo se habere negaverint, an non ex eorum opinione consequens sit, belle adinodtim id ac fortunate Deo cessisse, quod in naturam illam ortus expertem in- ciderit, quam nisi eo ipso quod ortu careret nactus esset, nihil unquam efiicere potuisset ; .adeoque

(4) Exhibet hoc frag. Euseb. lib. vii De prwpar» evang. Interpretatio Latina est Francisci Vigeri.

(5) Μή δύνασΘαι Λαραδέξα^σθαι τόν θεόκ, eic. Idem hoc argumentum persequitur Origenes lib. ii De princip,, cap. 1. Uasilius autem lioni. 2 in ile- laeineron, et Ambrosius in opere cognomini eam- dom, quam tractamus, Origeiiis di^ulationem pro- lixe rerernnl· Anaxagorx porro, Pythagoreorum, Platonicorum, Stoicorum, aliorumque ea sententia fuit, mundum ex usieriia materia Deum condidisse. Videndus Timaeus Locrus ΙΙερϊ ψυγβ,ς χόσμω, Plato iii TimwOf Cicero in Acad. qucnl,^ Seneca epist. 65, Plutarch. lib. i De placiL philosoph,, Laertius in Platme et Zenone , bpiphauius liseres. 5 et alii ; sed iiiprimis auctor των ΦιΛοσοφουμέ- νωκ. Πλάτων ά|3χάς είνας του παντδς θεδν, κα\ ύλην, κα\ παρά&ιγμα. ι Plato principia esse re- rum omnium Deum, et maieriani, ei exemplar; i tum : 'Πν (ύλην) καί δεξαμένην, κα\ τιθήνην καλεΤ, έξ ίς διακοσμηθείσης γενέσθαι τά τέσσαρα στοιχεία, έξ ων συνέστηκεν ό κόσμος. < Quam (iiiaieriain) et receptricem et nutricem appellat, cx qua digesta exstitisse qiiatuor elementa, ex quibus coullatii.s est miiiuliis. ) lioc idem habet iii Aiiaxagora. Ipsum iiiiiic errorem castigat Tertullianus in Hermogene apostata c. I, qui c a Cbrisiiaiiis conversus ad philosophos, de Ecclesia iu Academiam, cl Porti- cum, inde sumpsit a Stoicis iiiaieriam cum Domino

I, vers. 12.

A. Et δέ τινι προσκόπτει διά τους άνΟρωπίνους χι· χνίτας μή δύνασΟαι παραδέξάσθαι τδν θεόν (5) χωρίς ύλης άγεννήτου ύποκειμένης κατασκευάζειν τά 6ντα, έπε\ μηδε άνδριαντοποιδς χωρίς χαλκού τδ Γδιον Ιργο# ποιήσαι δυναται, μηδέ τέκτων χωρ\ς ξύλων, μηδ» οίκοδόμος χωρ\ς λίθων · ζητητέον πρδς αυτού περ\ δυνάμεως θεού, εί θελήσας ΰποστήσαι ο τι βούλεται ό Θεδς, τής θελήσεως αύτού ούκ άπορου μένης, ούδβ άτονούσης, δύναται ύποστήσαι δ βούλεται. γάρ λόγφ τάς ποιότητας, κατά πάντας τους Πρόνοιαν είσάγοντας τψ ίδίιρ λόγιο, ούκ οΟσας ώς βούλεται εις διαχόσμησιν τού παντδς ύφιστησι τή άφάτω αύτοΟ δυνάμει κα\ σοφί^, τούτω τφ λόγ^) καΐ τήν ουσίαν, όσης χρήζει, Εκανή έστιν αυτού ή βούλησις ποιήσαι γενέσθαι. Άπορήσομεν γάρ πρδς τούς ού βουλομένους

^ ταύθ’ ούτως £χειν, εΐ μή άκολουθεΖ αύτοϊς ευτυχη- κέναι τδν θεδν, άγέννητον εύρόντα τήν ούσίαν, ήν ει μή τδ άγέννητον αύτψ ύποβεβληκδς ήν, ο ύδδν Ιρ- γον δυνατδς ήν ποιήσαι, ίύΧ ίμενεν ού δημιουργδς, ού πατήρ, ούκ εύεργέτης, ούκ άγαθδς, ούκ άλλο τι των εύλόγως λεγομένων περ\ θεού, Πόθεν δδ κα\ cb μετρείν τής ύπυκειμένης ούσίας τδ τοσόνδε, ώς διαρ- κέσαι τή τηλικούτου κόσμου ύποστάσει ; οίονελ γάρ

ponere, qu% ipsa semper fuerit, neque nata, neque facta, nec initium habens omnino, nec liiietii ; ex qua Dominus omnia postea fecerit. i idem castigat ei in Marcione lib. i, cap. 15 : c Dcbiiic, inquit, si Cl ille mundum ex aliqua materia subjacente molitus est, iuiiaia et infecta, et contemporali Deo, ueinadmodum et de creatore Marcion sentit, re- igis el hoc ad majestatem loci, quia et Deum el niuleriain , duos deos, cliisit. f Castigat ei Theo- doretus in utroque, Ucer, fdbuL lib. i, cap. 24, ct lib. v, cap. 5, et Philuslriiis in Seleuco el Herniia Galatis, hafres. 55. Manichaei quoque materiam άγέννητον esse sciscebant. Ualloneui reddit Dro- serius Marcionisia iu dialogo De orthodoxa fide^ cuT id iiginenlum propugnare instituerit Valciili- mis : nempe ne maiorum causam in Dciiin tran- scribere cogeretur, cain ad materiam referebat. Mundum quidem e materia a Deo conflatum credi- derunt Philo, Tatianug, Lactantius, aliique; sed e materia a Deo primum creata, non aeterna, tum deinde in ordinem digesta. Audi omnino Eusebium lib. VH Evang. prcBpar.^ et Philocatiam, cap. 23. Al noster Origenes non principii quidem expertem materiam et άγέννητον, sed a Deo ab omni retro aevo procreatam admittebat , ut pluribus iu Ori- geiiianis iiosiris ostendimus. Atque heee doctissimum proisul Uuelius^ quem praserlim vide Origeuiau. libm 11, qna'st, 12, num. 4,

49

IN GENESIM.

KO

icp6voti τις πρεσβυτέρα θεού, άναγχαίως τήν Ολην Α perpeliio mollioris, parcnlis, benigni, boni, ac caa-

Εσται ύποβεβληχυια τφ θεφ, προνοουμένη τήν τέχνην τήν ένυπάρχουσαν αύτω μή κενοπαΟήσαι, ούχ οΰσης οΰσίας, ij όμιλήσαι δυνάμενος χατεχδσμησε τδ τηλι- κουτο κόσμου κάλλος. Πόθεν δέ κα\ δεκτική γεγένη- ται πάσης ής βούλεται ό Θεδς ποιότητας, μή αύτοΰ του βεοΰ έαυτψ τοσαύτην κα\ τοιαύτην ποιήσαντος, όποίαν έχειν έβούλετο ; Καθ’ ύπόθεσιν γοΰν άποδε- ξάμενοι τδ άγέννητον εΐναι τήν ύλην, ταΟτα έροΰμεν «ρδς τους τούτο βουλομένους, δτι εΐ Προνοίας ούχ ύποβαλλούσης τήν ουσίαν τφθεω, τοιαύτη γεγένηται, εΐ Πρόνοια ήν ύφεστώσα, τί Λν πλέον πεττοιήκει του αύτομάτου ; κα\ εΐ αύτδς μή ούσης ύλης έβούλετο κατασκευάσαι αύτήν, τί &ν πλέον ή σοφία, κα\ ή θειότης αύτοΰ πεποιήκει του έξ άγεννήτου ύποστάντος;

teris omnibus, quae magna cum ratione Deo tri« buuiilur, nominibus spolialus perslilisset. Deinde qiii Ccri possit, ut vim materiae tantam, sic lan- quam ad pondus accurate justeque admensam in- venerit, qiiae ad hujus proprie non majoris mino- risve mundi molitionem satis esset? Invehenda quippe nescio quae, Deo tamen antiquior, Provi- dentia necessario fuerit, quae materiam ei subjece- rii. 3 dum id ea provideret in posterum, ne quas in se Dens haberet artis suae notiones, irritae cede- rent, si non ejus naturae copia fieret, cujus opera tam excellentem et eximiam universi speciem effi- ceret. Unde porro id habuit, ut omnis qualitatis capax esset, quam eidem imprimere Deus voluissot.

EI γάρ εύρίσχεται ταυτδν γενόμενον&ν ύπδτης Προ- Β nisi qualem eam habere ipse vellet, talem ante

νοίας, δπερ κα\ χωρίς Προνοίας ύπέστη, διά τί ούχΙ κα\ έπ\ του κόσμου άθετήσομεν τδν δημιουργόν κα\ τδν τεχνίτην; "Ωσπερ γάρ άτοπον έπι του κόσμου εί- πεϊν ούτω τεχνικως κατεσκευασμένου τδ χωρ\ς τε- χνίτου σοφού τδν αύτοτοιοΰτον γεγονέναι,ούτω κα\ τδ τήν ύλην τοσαύτην κα\ τοιαύτην κα\ ούτως είκτικήν τώ τεχνίτη λόγψ Θεού, ύφεστηκέναι άγεννήτως, έπί- σης έστίν άλογον. Πρδς μέντοιγε τους παραβάλλον- τας, δτι ούδε\ς δημιουργός χωρ\ς ύλης ποιεί, λεκτέον, δτι άνομοίως παραβάλλουσι. Πρόνοια γάρ παντ\ τε- χνίτη ύποβάλλει τήν ύλην, άπδ προτέρας τέχνης, ή άνθρωπίνης, ή θείας έρχομένην. Ταΰτα μέν ούν έπΙ του παρόντος άρκέσει πρδς τούς διά τδ λέγεσθαι· € Ή δδ γη ήν Αόρατος καί Ακατασκεύαστος, » οίομέ- νους άγέννητον εΐναι τήν σωματικήν φύσιν.

sibi, tantamqne molitus erit? Jam ut noimullis da- remus ortu carere materiam, iis tamen qui sic opi- nantur, hunc in modum instare possemus : si qtian- * tumvis naturam illam Deo Providentia nulla subje- cerit, ejusmodi tamen ea per sese fuit : eamdem si Providentia suopte consilio procreasset^ ecquid amplius ipsa, quam quod fortuito casuque factum videmus, effecisset? Quid si Deus ipse materiam, quae nulla dum esset, fingere molirique statuisset? Ecquid tandem ejus cum sapientia, lum divinitas excellentius, quam quod ex ortu carente materia exstitit, molita esset? Nam si ex Providentia idem omnino profecturum erat, quod sine Provi- dentia factum est : quidni ex ipso quoque mundo G auctorem omnem artificemque tollamus ? Quemad-

modum enim absurdum fuerit, mundum hunc dicere, tam eleganter apteque constructum, absque sapientis artificis manu talem exstitisse, ita vim materiae tantam, ejusque conditionis et naturae, adeoqiie artifici numinis rationi obsequentem, sine ortus sui principio per se ipsam exstitisse, non mi- nus ineptum videri debet. Gaeteruin iis qui artificum nostrorum comparationem obtendunt, quoruih nemo sine materia quidquam efficiat, occurrendum nullam eorum hoc in genere similitudinem esse· Materiam enim artifici cuilibet Providentia subjicit, qu^ a principe quadam, seu humana illa, seu divina sit, arte oriatur. Atque haec impraesentiarum adversus eos satis erunt, qui quod ita scriptum

videant : i Terra autem erat invisibilis tem esse opinanUtr.

et incomposiia ”,> naturam corpoream ortus omnis ecper-

ΤΟΜΟΥ r ΤΩΝ ΕΙΣ ΤΗΝ ΓΕΝΕΣΙΝ.

E ΤΟΜΟ m

COMMENTARIORUM IN GENESIM.

Ad caput I

(6) Περί του είς σημεία γεγονέναι τούς φωστήρας | ούχ Αλλους ήλίου καί σελήνης, καί των Αστρων (7) τογχάνοντας, των σφόδρα Αναγκαιοτάτων έστί δια- λα6είν, ού μόνον πολλών έθνών των της Χριστού πί- στβεος άλλοτρίων, σφαλλομένων είς τδν τ:ερί τής εΐ-

·· Gcii. I, 2.

(6) Elxstat hoc fragin. apud Eiiseb. lib. vi De ρταψατ. evangel. et in PhilocaL^ cap. 22. Interpre- lalio Latina est Fr. Vigeri.

vers. 14.

1 . Quod hic habetur, luminaria quae sane alia non sunt quam sol, luna, caeleraque sidera, tanquam signa quaedam esse constituta, id vero ut diligenter explicetur, in primis necessarium esi. Nec enim plurimae gentes modo, quae a Christi fide alienae

(7) P/n7., Αστέρων. Paulo post, ού μόνον πολλών έθνών. Euseb. omisit πολλών.

91 ORIGENES 52

siinl, ftd eum qui de f:Uo instiluitar locum oflen- fiiint, quod quae in terris eveniunt 4 omnia, quae-* que singulos ad homines, imo quae ad bruias quo- que fortassis animantes pertinent, ea stellarum, quas errantes Tocanl, cum iis quae ad zodiacum adhaerescunt sideribus complexione quadam et comparatione Geri existimentur : sed eorum etiam permolli, qui Christianae Gdei sectatores ac profes- sores habentur, anguntur animis, ne humanae res adeo necessitate teneantur, ut aliter quam va- rius astrorum silus, et collocatio jubeat. Geri non |i08siiii. Qua quitiem ex opinione consequens illud csl, ut funditus liberum nostrum tollatur arbitrium; simulque proinde laus omnis ae vituperatio, rerum* que vel approbatione dignarum vel reprehensione discrimen. Haec porro sublata si semel erunt, eva- nescat pariter necesse est quidquid de judicii divini aequitate jactatur, concidant vel Intentatae scelera- tis poenarum ac supplieiorum minae, vel promissa melioris sanciiorisque vitae professoribus gloriae ac felicitatis praemia : nihil enim ipsorum deinceps cuin ratione Gei. Imo, si quis caetera quae ex ejus- dem senteniUe vi elDciuntur, spectare volet ; non

(8) Euseb., χαλουμένων. Paulo post, PAi/oc. , eupSaCvetv έπ\ τής γής.

(9) P/n7., έπιτελουαιν. Euseb., έπιτέλλουσιν.

(10) P/it/ec., γινόμενον, et paulo post, ή πίστις Ιοται μάταιος.

(11) Euseb., τάς όιά Χρίστου τόυ θεού Έχχλη- οΐας. Μοχ ad sequentia verba, εΐ μή άρα ό Χρι- στός, etc., baec docte adnoiavit Huelius : apposite ad id Augustinus iracU 8 in Joan. : i Non sub fato ^ est conditor siderum, quia etsi erat fatum de si- deribus, non poterat esse sub necessitate conditor siderum. i Et iraci. 5ί : i Quid est enim, nondum uenerat hora eju$f Non enim Dominus sub fato natus est. Hoc nec de te credendum est : quanto Hiinus de ilio, per quem factus es? si tua liora voluntas est illius, illius hora quae est nisi vo- lunUs sna? » Aliquos porro ante Origenem ex- stitisse omnino diceres, qui idem jam alienias- sent, qifod posterioribus hisce saeculis ausi sunt quidam, naiiviiatis Christi ibenia constituere : non quidem necessitate, ei astrorum vi coactum fuisse Gngentes Christum, quod ii Gngebani, quos inse- ctantur Origenes et Augustinus; sed asserentes so- lum motibus suis et positionibus mirabilem con- ceptum et ortum Christi astra signiGcasse, et na- Mirali modo rem naiurae vires superantem porten- disse, ac stupendo huic mysterio siderum silum consensisse. In his Albertiis Magnus, sive quisquis J est auctor Speculi aUronomtoe, postquam Christum ascendenie Virginis signo natum esse dixit, addit demum : i Non quod subjaceret stellarum motui, aut earum judicio natorum desideratissimus, qui creaverat ipsas stellas : sed quia cum extenderet ioeliiiii sicut pellem, formans librum universitatis, el dedignaretur opus incoinpielutn , noluit litteris ejusdem deessc, ex eis qua: secundum providen- tiam suam iii bbro coelestis majestatis siiiii scii- uta, ei istud elungaiissinuiin a natura , quod de Virgine nasceretur; ut profecto per boc iiiveui- reiur homo naturalis cl verus, qui non naturaliter nascebatur. Non quod figura coeli esset causa quare nasceretur, sed potius siguiGcareiur per coelum, d Posterior illo Petrus de Aliaco quaesi, in Genes. 50, et lib. De tegib. et ser/is, stellarum posiluraiii descripsit, quae nascente Christo oblinebat. Deni- que Hieronymus Cardanus lib. ii KommetHar. m

μαρμένης τ0τ»ν τή των ^λανωμένοιν (8) άστέρων έπιπλοκή πρδς τους έν τω ζωόιαχφ πάντων αύτοίς- νομιζομένων συμβαίνειν των ϊτΧ τής γής κα\ του περί Εκαστον ανθρώπων, τάχα 6Ε χαΐ άλογων ζώων άλλά γάρ καΐ πολλών των πεπιστευκέναι ύπολαμβανομένων περισπωμένων, μή άρα ήνάγχασται τά άνθρώττων πράγματα, χα\ άμήχανον άλλως νενέσθαι, ή ώς οΐ άστέρες κατά τους διαφόρους σχηματισμούς έπιτέλ- λουσιν (9). Έπεται δΕ τοις ταυτα δογματίζουσιν έξ δλωντδ έφ’ ήμιν άναιρεϊν διόπερχαλ Επαινον, χαι ψό- γον κα\ πράξεις άποδεχτάς, πάλιν τε αυ ψεκτάς * άπερ ει ούτως Εχει, τάτής χεχηρυγμένηςτοΰ θεοϋ κρίσεως οΓχετα:, χα\ άπειλαΐ πρδς τούς ήμαρτηχότας, ώς κολασΟησομένους, τιμαί τε αυ πρδς τους τοΖς κρείτ- τοσιν έαυτους έπιδεδωκότας κα\ μακαριότητες· ού- ί δεν γάρ Ετι τούτων εύλόγως Εσται γενόμενον (10). Κα\ εΐ τά άκόλουθά τις έαυτφ έφ’ οΤς δογματίζει βλέποι, κα\ ή πίστις Εσται ματαία, ή τε Χριστού Επιδημία ούδέν άνύουσα, χα\ πάσα ή διά νόμου κα\ προφητών οικονομία, κάματοί τε άποστόλων ύπέρ τού συστήσαι τάς τού θεού διά Χριστού Εκκλησίας (11)· εΐ μή άρα καΐ Χριστός κατά τους οδτω τολμώντας, ύπδ τήν άνάγκην τής τών άστρων χινήσεως τψ γένι^

Ptolenifpi Tetrabibl, thema ejusdem geniturae pro- posuit. Sed, omissis caeleris argumentis, vel uno hoc vanitas eorum coarguimur. Contuleninl nata- lem Christi ad viii Calendas Janua r. ad eumque diem nativitatem ejus accommodarunt : pro certo habentes eo die exiisse ipsum in lucem, quod du- bium in veteri Ecclesia et controversum fuit. Plu- rimae Graecorum Ecclesi.*e natalem ct baptismum 1 Christi unieidemque diei ascripserunt, qui dies eral 6 Januarii. Vigebat eadem sententia apud Syros et iEgyplios Christianos, ut testatur Epiphanius et Cassi.inus. Vetus aliorum opinio fuit natum esse Christum vi Id. Νυν., de quinus itidem alicubi Epiphanius. Quidam circa aequinoctium autumnale contigisse id opinati sunt. Romana vero Ecclesi.·! ad VIII Caleml. Jan. celebrabat natalem Christi, aiqiie hanc consuetiidineni reliquae Ecclesiae iracUi temporis inde sumpserunt. Demonstrent ergo pri- mum supra memorati genethlialogi, quo die natus sU Christus, tum postea viderimus de genituris, quas parum inter se consentientes posuerunt. Nam Libram in horoscopo constituit Cardanus, Alberlus veio et Aiiacus Virginem. Hos fefellit Albumasar, vetus astrologus Arabs, qiii^ imagines recensens quae cum Virgine ascendunt (jujLla Persarum, lii- doriiin el iEgyptiorum doctrinam, qui cum singulis signorum decanis imagines quasdam ascendere Gn- I gehant), in primo Virginis decano virginis imaginem collocat, formosae, puerum gestantis el iacianlis. .1 Nutrit puerum, inquit, dans ei ad coinedendum rn loco qui dicitur Abrye, et vocat ipsum puerum quaedam gens Jesum, cujus interpretatio est Ara- bice, Eice, et ascendit cum ea stella Virginis aeterna. » Tum subjungit Alberlus : f El jam sci- mus quod sub ascendenie parte ejusdem signi, sci- licet Virginis, natus fuit Dominus noster Jesus Christus. I Quasi ista Albumasaris pertineant ad natalem Jesu, quae ad unam hanc Virginem spe- ctant. Aptius ad mentem auctoris Rogerus Baco- niis, homo sua aetate doclissiinus : c Intentio esi quod beata Virgo hahei liguram ei iinagineiii intra dcccin pt imos gradus ViigMiis, et quud nata fiiii quando sui esi in Virgine, e> ita habetur signatum in calendario, et quod nutriet £Mum suum Chrisium Jesum in terra licbraeoruiu. i

53

54

IN GENESIM.

(ϊΐν άνειληφέναι γενίμενος, πάντα πεποιήκοι τε χα\ Α inanis profeclo solum, ac siipcmcanea ficlM Doslra πάθοι, ού cou θεοΰ χα\ Πατρ6ς (12) των δλων αύτώ futura sil, sed ne ipse quidem adventus Christi, τάς παραδόξους δυνάμεις δωρησαμένου, άλλά των toiaque illa seu legis, seu prophetarum oeconomia, άτεέρων. ΟΤς άΟέοις xa\ άσεβέσι τυγχάνουσι λόγοις et apostolorum in excitandis constabiliendisque per άχολουθε? χα\ τδ τους πιστεύοντας ύπδ των άστέρων Christum Dei Ecclesiis suscepta contentio vel hi-

άγομένους πιστεύειν ζΐς θεδν λέγεσΟαι. ΠυΟοίμεθα luin profecerit : nisi tamen ipsius etiam Christi

δ' άν αύτών τι δ θεδς βουλόμενος τοιοντον έπο^ει ηοη modo nascendi rationem, sed quidquid prae·

χόσμον, ιν’οί μέν έν αύτφ άνδρες δντες, τά γυναικών lerea vel egerit, vel tulerit, in eamdem conversio*

πάσχωσιν, ούδαμώς έαυτοις αΓτιοι τής άσελγε^ας γε- nis astrorum necessitatem projecta hominum istorum

γενημένοι, δτεροι δέ άγριων ζώων κατάστασιν είλη- temeritas illigabit : perinde videlicet , quasi is ah

φότες(ΐδ), τφ τήν φοράν τού παντδς τοιούτους αύ- sideribus vim illam rerum admirabilium, nona Deo,

τούς πεποιηχέναι, διά τδ τδν θεδν οΰτω κεκοσμηχέναι cunctbrumqne parente acceperit. Cujus ex orationis

τδ παν, έπιδιδόά'σιν έαυτούς ώμοτάτοις χα\ σφόδρα impietate illud sequitur, ut quotquot divinam fldero

άπανθρώποις πράγμασιν, άνδροφονίαις χα\ πείρα- 5 ^niplectunlur, ad illam siderum omnes impulsione

τειαις. Κα\ τί δει λέγειν ήμάς περ\ των συμβαινδν- rapiantur. Ego vero quaesierim ex iis perlibenter,

των έν άνΟρώτυοις, χτΧ άμαρτανομένων ύπ' αύτών ^ quid tandem seciiliis hac in niiimii molitione Deus

μυρίων δσων τυγχανδντων, οΟστινας oi τών γενναίων fuerit, ut ex ea virorum qui in eo degunt mullitu-

ιτροΐστάμενοι τούτων λόγων άπολύοντες παντδς έγχλή- dine, alii nulla sua culpa muliebris veneris turpi*

ματος,τφ θεψπροσγράφουσι πάντων τών κακώς (i4) ludinein paterentur; alii ferino plane ritu, quod

xaCi ψεχτώς πραττομένων τήν αΙτίαν ; tales ipsos efficeret universi iuinc in modum a Deo

constituti impetus atque conversio, telerrimis sese dirissimisque sceleribus, ul homicidiis ac piraticis praedationibus dederent. Quauquam quid attinet hanc a nobis de rebus iis, quae vel hominibus eve- niunt, vel ab iisdem peccantur, quaeque prorsos inCnilae suni, disputationem institui, quos prseser- lini dogmatis istius assertores egregii duro ab omni culpa liberant, malorum, quaeque scelerate fiunt oiNiiiiifii, Deo causam assignant?

Έάν δέ τινες αύτών (15), ώς άπολογούμενοι περί 2. Horum si nonnulli, ut Dei causam tueri videau- θεού, έτερον μέν είναι λέγωσι τδν άγαθδν, ούδενδς tur, bonum quemdam alterum esse dicent, eumque «ούτων Εχοντα τήν άρχήν, τφ δδ δημιουργφ πάντων rerum istarum fontem esse ac principium negabunt, τά τοιαύτα προσάτττωσι (16), πρώτον μίν ούδδ ώς quod uni isti duiilaxat rerum creatarum molitori βούλονται δυνήσονται άττοδειχνύναι, δτι έστ\ δίκαιος* ^ simitia tribuenda velint ; primum, ne sic quidem, πώς γάρ ό τοσούτων κατ' αύτούς Πατήρ, εύλόγως quod ipsi volunt, justus ul iste sil efficient. Quomodo χρηματίζοι (17) δίκαιος ; δεύτερον δδ περ\ Εαυτών enim quem tot malorum parentem fatentur, ipsi τί τϋοτε φήσουτιν, έξεταστέον πότερον ύπόκεινται τή quoque justum eumdem esse jure meriloqiie defen- φορά τών άστέρων, ή ήλευθέρωνται, κα\ Εν τψ βίφ dant? Deinde quid sentiant ipsi de se, quaerendum τυγχάνοντες, ούδδν Ενεργούμενον είς Εαυτούς Εχουσιν ex iilis est; utrum sese astrorum conversione obli- Εκειθεν; ΕίμδνγάρφήσουσινύποκεϊσθαιτοΓςάστροις, ga (os esse, an liberos, atque ejusmodi, apnd qiios δήλον δτιτά άστρα τδ νοήσαι (18) αύτοΐς τούτο Εχα- bac in vita nihil omnino motus ille possit? Obliga· ρίσατο, χα\ ό δημιουργδς ύποβεβληχώς Εσται διά τής tos si fatebuntur, hunc illis profecto astra quoque τού παντδς κινήσεως τδν λόγον τδν περ\ τού άνωτέρω sensum impresserint : adeoque novam de superiore άναΐΐεπλασμένου Θεού, δπερ ού βούλονται* εΙδΕ άπο- suo ficlilioque Deo mentem, hujus conversione χρινούνται, οτι Εξω τών νόμων τυγχάνουσι τού δη- mundi, suus ille, quod ipsi negant, architectus in* μιουργού τών κατά τούς άστέρας, ίνα μή άπόφασις jecerit. Sin autem ejus se minime, quas astra voU

τδ λεγόμενον ύπ' αύτών άναπόδειχτος, πειραΟήτω- vunt, legibus teneri respondebunt, id ne al· iis te* σαν ήμάς προσάγειν άναγχαστικώτερον, διαφοράν mere negari videatur, majori utique vi suffragium

(12) Phlloe,^ post Πατ^, addit αύτού. D sioteles autem in primo De philosophia^ et antiquio*

(13) Philoe., άνειληφότες, et paulo infra, xa\ res esse i£gypliis (magos) et duo juxta illos esse

άνδροφονίαις. principia, bonum daemonem, et malum dseiiionem. i

(14) Eiineb., κακών. Mnx PAt7ec., πραττομένων Auctor quoque ΦιΛοσοφονιίέη$ιτ^ qiise Origenl falso

«άς ^τίας. ^ tribuuntur, scribit Zaratam Chaldaeum docuisse, δύο

(15) Έάτ di τινες αύτώτ, <«ΐ€. Siinotiiani, Va- δαίμονας είναι, τδν μδν ούράνιον είναι, τδν δδ χθό- leniiniani. Gerdoniani, aliiqiie complures lucretici viov * xa\ τδν μδν χθόνιον άνιέναι τήν γένεσιν Εκ τής duo principia, seu deos duos statiiebanl ; alterum γης, είναι δδ ύδωρ* τδν δδ ούράνιον. πύρ, μετέχον malum, sed justum, mundi conditorem, legis opi- τού άέρος, θερμδν κα\ ψυχρόν. Porro bonum dnemo- ficem ; bonum alterum, Christi Patrem, et Novi Te- nem Persse appellabant O^romasden, malum Arima* siamenti auctorem. Tertullianus et Ireiiaeus adver- nin, ut docent Plutarchus in Iside ei Themisjoclef sus hanc doctrinam non segniter velitati sunt : Ori- Laertius in procemio, ei Agatbias tib. vii. Qui Ma- genes vero passiin. ll:oc a magis ortum duxit ve* nicbaeos i.*>(o Origenis loco siguificari credidit, me* sania, quos duo itidem principia, boniim unum, miiiisset Origenis ailale posteriores eos fuisse. Ilck- tiialiim alterum posuisse pro.lidiE Aristoteles, uti Tios.

discimus ex Laertio in proieiiiio : Αριστοτέλης δ’ (16) Philoc,, πάντα τά τοιαύτα προσανάτϊτωσι.

έν πρώτιρ Περί ψιΛοσοφίας^ κα\ πρεσβυτέρους εΐ- (17) Χρηματίζοι. Philoc.. δογματίζοιτο, el paulo

ναι τών ΑΙγυπτίων (μάγους) και δύο κατ’ αύτούς ει- post, τί φήσουσιν, έξεταστέον. ναι άρχάς, άγαθδν δαίμον;: καδ κακδν δαίμονα. < Ai i- (18) Τό νοΓ\σαι. Philoc., νοηθήναι.

55 OHIGENES 56

illi noslrum extorquere debent, certo discrimino duo inter mentiunt genera constituto, quarum aliae erilis, fatique necessiiatem subire cogantur , aliae defugiant. Hac enim se quaestione profecto nun- quam explicabunt; ut manifestum est iis qui illos norunt. Ad hsce preces ac vota nuncuparo, superva- caneum plane sit. Nam si baec illave fieri necesse est, haneque astra necessitatem afferunt, nec aliter quam eorum mutua complexio 0 jubeat, fieri quid- quam potest, boc aut illud abs Deo impetrare sine ratione contendimus. Sed quorsum pluribus com- munis bujus de fato loci, quem inconsiderate vul- gus adhuc bomitium trivit, impietatem persequimur? enin quippe superiori oratione informasse sat est.

3. Jam vero cum locum illum expenderemus : eSint in signa luniinaria » quemadmodum in eam disputationem delapsi fuerimus, nobis in mentem revocemus. Qui vel aliqua de re veri ex aliis quid- piam intelligunt, vel ipsi met rei gestae oculati testes fuerunt, ii profecto rem aperire sincere, integrt^- que possunt : quippe qui vel quod passus alter fuerit, vel quod idem perfecerit, aut oculis ipsi suis usurparint, aut aliorum, qui tamen rei cau- sam dederint nullam, commemoratione acceperint. Illud enim sane omittamus, fieri posse, ut qui ali- quid vel passi fuerint vel fecerint, eos etiam qui prxsentes non interfuerint, narratione ipsi sua to- tius in rei cognitionem adducant. Si quis ergo , postquam certi aliquid aut evenisse quibusdam, aut eventurum esse, ab illo qui ejus causa non sit, au- ditione acceperit, non cogitet apud se, quisquis rem quamliliel aut gestam esse, aul gestum iri doceat, non eum continuo ejusdem rei causam esse : is sane, qui- cunque ve! factum aliquid , vel futurum esse ape- riet, ab eodem aut profectum illud, aut profecturum opinabitur, falso tamen opinabitur : veiuti si quis ex prophetico volumine, quod Judx proditoris scelus exitiumque prxdiceret, futura rn lotius rei seriem intellexisset, adeoqueeum suis factum ipsum ocu- lis intueretur, idem iii volumen Aicinoris causam omnem, culpamque conferret ; aut si minus volu- men, eum certe a quo primum conscriptum illud esset, aul vero Deum ipsum, cujus impulsu ac nu- mine prodiisset, ejusdem perfidiae auctorem esse ; sentiret. Quemadmodum autem conceptis ac diser- tis, si ea diligenter expendas, istius de Juda propbe- ti» verbis. Deus omnis proditionis ejus culpa libe-

” Gcn. I, 14.

(10) ^Εστι ζοΊς είδόσι, Apml Euseb. deesi roXe χΐδοσι.

(2ϋ) Έπί. ΡΜΙοϋ.,ίτι.

|li Έτεργησάττωτ, Philoc., ένηργηχότων.

22) Τάδε τινά ρνώσκονσιν. Haec παρέλχειν conjectabat Vigenis, licet exstent in Philocalia.

(2a) άιηγονμέτονς, Philoc., δεδιηγη μένους. Paulo ρ^·ίΙ, τον μή παρατετευχδτΛ, et infra, αΐτίου των γενομένων.

(:2 1) λιακρΙντ\. Eiiseb., διακρίνων.

ΡΐιιΙοί., εΙ ο'ήσεται, et paulo post, διδάσκει, ΟΓ,Αον, Οτι έσφαλμένως τοΰτο οΙήσεται.

Α περιστάντες νοϋ τίνος ύποκειμένου γενέσει χα\ ει- μαρμένη, χα\ έτέρου άιΛ τούτων έλευΟέρου* δήλον γάρ έστι τοϊς είδδσι (19) τους τοιούτους, δτι λόγον άπαιτηθέντες διδίναι αύτοΐς ούδαμώς δυνήεονται. Πρδς τοις είρημένοις κα\ εύχα\ παρέλκουσι μάτην «αραλαμβανόμεναι* εΐ γάρ κατηνάγκατυαι τάδε τινά γενέσΟαι, κα\ οΐ άστέρες ποιοί^ιν, ούδέν δλ παρά τ1)ν τούτων πρδς άλλήλους έπιπλοκήν δύναται γενέ- σΟαι, Θεόν άλογίστως άξιοΰμεν τέΑε τινά ήμϊν δω- ρήσασθαι. Κα\ τί έτΑ (20) πλεΤον μηκύνειν λόγον δεί, παριστάντα τδ άσεβδς του χατημαξευμένου άβασανί- στως παράτοϊς πολλοις περ\ είμαρμένης τόπου ; Αύτ- άρκη γάρ ε!ς υπογραφήν κα\ τά εΙρημένα.

β Πόθεν δΙ, έξετάζοντες τό * c Έστωσαν εις σημεία οΐ φωστήρες, > έπ\ ταΰτα έληλύΟαμεν, έαυτους ύπο- μνήσωμεν. ΟΙ μανθάνοντες περί τινων άληθή, ήτοι αύτόπται των πραγμάτων γεγόμενοι, άτϊοφαίνονται τάδε τινά ύγειώς, τδ πάθος κα\ τήν ένέργειαν των πεπονθότων, 1) ενεργησάντων (21) Οεασάμενοι, ή άπαγγελλόντων των ούδαμώς αΙτίων τοίς γεγενημέ- νοις άχούσαντες, τάδε τινά γινώσχουσιν (22). Ύπεξ- . ηρήσθω δΙ νυν τού λόγου τδ δύνασθαι τους δεδρο^ κότας ή πεπονΟότας, διηγου μένους (23) & δεδράχασιν, ή τιεπόνθασιν, ένάγειν είς γνώσιν των πεπραγμένων τδν μή παρατετυχότα. Έάν ούν ό διδασκόμενος ύτϊδ του μηδαμώς αΙτίου τών γινομένων, τδ τάδε τινά τοξσδτ γεγονέναι ή συμβήσεσθαι, μή διακρίνη (24) δτι ού πάντως δ διδάσκων περί τίνος ώς γενομένου ή έσο- ; μένου, αΓτιός έστι τού τδ πράγμα τοιόνδε τι τυγχά- νειν, οίήσεται (23) τδν παραστήσαντα περ\ τού τάδε τινά γεγονέναι, ή τάδε τινά έσεσθαι, ττεποιηκέναι ή ποιήσειν τά περ\ ών διδάσκει * οίήσεται δέ δηλονότι έσφαλμένως· ώς εΓτις, έντυχών προφητική ^ίβλιρ (26), προδηλούση τά περ\ Ιούδαν τδν προδότην, νομίσαι μαθών τδ έσόμενον, όρών αύτδ άποτελούμενον, τήν ρίβλον αιτίαν είναι του (27) τόδε τι γεγονέναι ύστε- ρον, έπε\ άτώ τής βίβλου μεμάθηχε τά ύπδ τού Ιούδα πραχθησόμενα ύστερον ή πάλιν μή τήν βίβλον ύπο- λάβοι είναι αιτίαν, αλλά τδν πρώτον γράψαντα αυτήν, ή τδν ένεργήσαντα,φέρε είπειν τδν θεόν. "Ωσπερ δε έπ\ τών περί τού Ιούδα προφητευομένων αύταί αΐ λέξεις έξεταζόμεναι έμφαίνουσι τδν θεδν ποιητήν μή γεγονέναι τής τού Ιούδα προδοσίας, άλλά μόνον δε- ^ δηλωκέναι προεγνωκότα τά άπδ τής τούτου χαχίας πρχχθησόμενα παρά τήν αύτοΰ αιτίαν (28)* ούτως ει τις έμβαθύναι τιρ λόγφ τού προειδέναι τά πάντα τδν θεδν, καί τοις έν οΤς οΤον (29) ένετύπωσε τής έαυτού

(26) ΠρνφΎ\τικχ\ β’6Λφ. Vel psalmum xl:«iiI liv, anicvMi inieUigit, qui Jmhe perfidiam vaticina iiiur; vel quod verisimilius est, id ait ex hypotliesi, fin- gens propbeticum aliquem librum Judse proditio- nem complexum exstitisse, qui fortasse nullus fuit.

IlUETIUS.

(27) Tov. Deest apud Eiisebium. Paulo infrs PhilocaUa, μεμάθηχε τδ ύπδ τού Ίούβα πραχβν^βό- μενον.

(28) Ahlar. Ita plerique Ph\l, cod., nonnulli ta- men iiabenl κακίαν.

(2y) Olor. Dcesl iu Philoealia.

5S

57 IN GENESIM.

'Τ(3ογ'Λί)σεο)ς τους λόγους, χατανοήϋΛΐ αν, οτι οδτε ό Α ralur ; idqne unum ex illis inferri polesl , Deum προγνους πάντως αΓτιος των προεγνωσμένων, οδτε quod nulla sui numinis communione, sola iiouiinis

τά τους τύπους των λόγων (30) της προγνώσεως τού improbitate futurum scelus ante cognoverat, pnc-

ιτροεγνωκότος δεξάμενα. "Οτι μέν ουν δχαστον των nuntiasse : ita profecto quisquis eleam in disputatio-

έίτομένων πρδ τοϊλλού οίδεν ό θεός γενησόμενον χα\ nem, qua Deo rerum omnium antegressa cognitio

χωρ\ς μέν Γραφής αύτόθεν έχ τής έννοιας τής τκρί tribuitur, et in ea, quibus suoe cognitionis signa

Θεού, δήλοντφ συνιέντι άξίωμα δυνάμεως νοΰ Θεού, quaedam et formas impresserit, subire aliius ac pe-

netrare voluerit, inlelliget ipse continuo, non illi utique qui praenoverit, aut iis ipsis rebus, quae prae- notionis ejus formas quasdam notasque susceperint, eorum quae praenoverit, causam esse tribuendam. Jam vero*quidquid aliquando faturum est, id omne Deum multo ante 7 futurum praenosse, ut Scripturae abesset auctoritas, vel ipsamet ex Dei notione is profecto demum intelligat, qui probe vim illam et excellentiam divinae mentis intelligit.

Ei ok δει χα\ άπδ των Γραφών τούτο παραστή- σαι, πλήρεις μέν είτιν αί προφητειαι τοιούτων παρα- δειγμάτων καΐ τά κατά (51) τήν Σωσάνναν δέ τού Θεού γινώσκοντος τά πάντα, πρ\ν γενέσεως αύτών, ούτω λεγουσαν * ι Ό βεδς ό αΙώνιος, ό των χρυ,πτών γνώστης, δ είδως τά πάντα πριν γενέσεως αύτών, σύ επίστασαι, δτι ψευδή μου χατε μαρτύρησαν ούτοι. » Σαφέστατα δέ έν τη τρίτη τών Βασιλειών χα\ δνομα βασιλεύσοντος (5i) , χα\ πράξεις άνεγράφησαν , πρδ πλειόνων έτών τού γενέσθαι προφητευόμενα, ούτως * < Και έποίησεν Ίεροβοάμ έορτήν έν τφ μην\ τψ όγδόω, έν τή πέμπτη χα\ δεκάτη ήμέρα τού μηνδς, κατά τήν έορτήν τήν έν γή Ιούδα. ΚαΙ άνέβη έπ\ τδ θυσιαστήριον έν Βαιθήλ , δ έτιοίησε τού θύειν ταις δαμάλεσιν, αΤς εποίησεν (53). > Είτα μετ’ όλίγα* ι Κα\ ιδού άνθρωπος τού Θεού έξ Ιούδα παρεγένετο έν λόγψ Κυρίου έν Βαιθήλ, χα\ Ίεροβοάμ ειστήκει έπ\ τδ θυ- σιαστήριον τού έπιθύσαι. Κα\ έπεχάλεσεν έπ\ τδ θυ- σιαστήριον έν λόγψ Κυρίου, χαΐ είπε· Θυσιαστήριον, τάδε λέγει Κύριος · Ίοού υίδς τιχτεται τώ οΓκψ Δαυίδ, Ίωσίας δνομα αύτιμ, χα\ θύσει έπ\ σέ τούς Ιερείς τών ύψτ|λών τών έπιθυόντων έπ\ σέ, χα\ όστά άνθρώ- πων χαύσει έπ\ σέ. ΚαΙ Ιδωκεν έν τή ήμέρα έχείνη τέρας, δ έλάλησε Κύριος λέγων Ιδού τδ θυσιαστή- ριον f ήγνυται , χάι έκχυθήσεται ή πιότης ή έπ’ αύ- τφ. > Κα\ μετ’ όλίγα δηλούται, δτι χαέ τδ θυσιαστή- ριον έ^όάγη, χαΙ έξεχύθη ή πιότης άπδ τού θυσιαστη- ρίου κατά τδ τέρας δ Ιδο)χεν ύ άνθρωπος έν λόγω Κυρίου. Κα\ έν τψ Ήσαίςι γενομένψ πρδ πολλού τής αιχμαλωσίας τής είς Βαβυλώνα, μεθ’ ήν αιχμαλω- σίαν ύστερόν ποτέ γίνεται Κύρος ό Περσών βασιλεύς, συνεργήσας τή οΐχοδομή τού ναού , γενομένη (3έ) χατά τούς χρόνους Έσδρα, ταύτα περί Κύρου όνο- μαστέ προφητεύεται* « Ούτω λέγει Κύριος ό Θεδς τώ χριστψ μου Κύρο>, ού έχράτησα τής δεξιάς αυ- τού έπαχούσαι έμπροσθεν αυτού Ιθνη, κα\ ισχύν βα- σιλέων διαββήξω* άνοίξω έμπροσθεν αυτού θύρας, %α\ ττύλαι (55) ού συγχλεισθήσονται · Έγώ έμπρο- σΟέν σου ?α>ρεύσομαι, χα\ 5ρη όμαλιώ * θύρας χαλκάς συντρίψω , χα\ μοχλούς σιδηρούς συνθλάσω. Κα\ διόσω σοι θησαυρούς σκοτεινούς , άποκρύφους, άορά-

4. Si tamen sacrarum quoque litterarum testi- moniis eam in rem opus est, plenae sunt exemplo- rum id genus prophetarum voces : ipsaque adeo Susanna rerum ei cognitionem omnium his verbis asseruit : c Deus aeterne, qui absconditorum es co- gnitor; qui nosti omnia antequam dant: tu scie quoniam falsum testi moniiiiii tulerunt contra me>^.i Ac Regum lenio, regis ipsius nomen, resque ab eo gestas,' multis ante annis, quam lucem aspicerent, bnne in modum clarissime vales divinus expressit : f Consiiiuilque Jeroboam solemnitatem in mense octavo, quintadeciina die mensis, in similitudinem solemnilatis, quae celebrabatur in Juda. Et ascendit ad altare quod fccil in BelheI, ut immolaret vitu- lis, quos fabricatus fuerat > Et paiito post : c Et ecce vir Dei venit de Juda, in sermone Domini, in Beibei, Jeroboam stante super altare , et llms ja- ciente. Et exclamavit contra altare in sernume Do- mini, et ait: Altare, haec dicit Dominus: Ecce fllins nascetur domui David, Josias nomine, el immola- bit super le sacerdotes excelsorum, qui nunc in te ibura succendunt, el ossa hominum super ic incen- det. Deditque in illa die signum, quod locutus esi Dominus, dicens : Ecce altare scindetur, el effun- detur adeps qui in eo est^*. » Ac paucis interjectis, altare disruptum , effusiimque adipem esse narra- tur, quod signum in sermone Domini propheta de- derat. Similiter apud Isaiam, qui mullis ante capti- vitatem Babylonicam annis vixerat, de Cyro Persarum rege, qui laiito captivitatem illam intervallo secu- tus est, quippe qni instaurando templo (id quod in Esdrse tempus incidit) operam navarit suam , ita nominatim prxnunliatiiin habes : c lla;c dicit Do- minus christo meo Cyro, cujus apprehendi dexte- ram, ut subjiciam ante faciem· ejus gentes, et for- titudinem regum perfringam : aperiam coram eo januas, et portae meae non claudentur : Ego ante te ibo, et montes complanabo : portas aereas conte- ram, et vectes ferreos confringam. El dabo tibi thesauros absconditos, occultos, invisibiles aperiam libi, ut scias quia ego Dominus Deus, qui voco no-

*· Dan. XIII, 42. III Reg. xii, 52 et seq. III Reg. xiii, 1 eeq.

(30^ Αόγωτ, Libri aliquot Philocalm s\c habent; aliqui, τύπων.

(51) Τά κατά. Τά deesl apud Eiiseb.

(52) Philoe, impressa, κα\ δνομα βασιλειών κα\ δνομα βασιλεύ σαντος. Aliquot codices inss. recte ba- licnt βασιλεύσοντος pro βασιλεύσαντος.

(35j Philoe. y άς έποίησεν, et infia, κα\ έχάλεσεν

έπ\ τδ θυσιασ-^ριον

(34) Γενομέτχι. Ita Piulocalia, sicqtie legendum οπιπΐηο vidit Yigerus. Apud Eusebium legitur γενο- μένψ.

(55) Philoe.,, κα\ πόλεις. Eadem infra μοχλούς σιδηρούς συγκλάσω.

59 OaiG£N£S Γ,ο

iDen tuum, Deus Israel· Propter servum meum Jarob \ τους ανοίξω aot , ινα γνφς , δτι έγώ Κύρως 6 Θεδς, 61 Israel electum meum , ego vocabo te nomine luo ό καλών τδ δνομά σου , Θε6ς 'Ισραήλ. Ένεχεν του 6C suscipiam te ι Εχ iis enim quivis prorsus β λαίδές μου 'Ιακώβ κα\ 'Ισραήλ του έχλεχτοΰ μου inteiligat, Cyrum in ejus populi gratiam, quem tot έγώ καλέσω σε τφ όνδματί σου (56), κα'ι προσδέξομαί

beneficiis affecerat, ut Hebraeorum pietatem ac re- (τε * i σαφώς γάρ κα\ έκ τούτων δεδήλωται , δτι

i ligioiiein ignoraret, a Deo tamen gentium plurimarum τδν λαόν δν εύεργέτησεν ό Κύρος, ό θεδς μή γινιά-

I imperium accepisse. Atque iJ ex Graecis ellam, qui σχοντι αύτώ τήν καθ' Εβραίους θεοσέβειαν έβωρή-

res Gyri, quem propheta cecinit, memoriae prodide- <rato εθνών πλειύνων Αρξαι * κα\ £στι ταύτα μαθεΐν

ηιηΐ, discere possis. Quinetiam apud Danieleni, quo xoil άτώ τών Ελλήνων τών άναγραψάντων τά ΐΰερ\

tempore Babylonicum florebat imperium , Nabucho- *^^ν προφητευθέντα Κύρον (57). Έτι βέ χα\ έν τφ

donosori futurorum deinceps imperiorum oblata Δανιήλ, Βαβυλωνίων βασιλευόντων τύτε τφ Ναβουχο-

species est. Auro quippe Babyloniorum, Persarum δονόσορ δείχνονται ai έσύμεναι βασιλεΐαι μετ' αύτύν*

argento, Macedonum xre, ferro denique Romano- δείχνονται δέ διά τής είκόνος * χρυσίου μέν της Βα- rum significabatur imperium. Ac rursus idem pro- βυλωνίων άρχής όνομαζομένης , Αργυρίου δέ τής pheta de Dario simul et Alexandro, necnon de qua- Περσών, χαλκού δέ τής Μαχεδόνων, σιδήρου δέ τής tuor Alexandri Macedonum regis successoribus , ^ Τωμαίων. Κα\ πάλιν έν τφ αύτώ προφήτη τά περί ipsoque Ptolemaeo, qui iEgypti regnum tenuit, cui- Δαρείον, κα\ 'Αλέξανδρον , κα\ τούς τέσσαρας διαδό- qiie Lago cognomentum fuit, ejusmodi reliquit ora- (38) 'Αλεξάνδρου τού Μακεδύνων βασιλέως, χαΐ

culum : c Ecce autem hircus caprarum veniebat ab Πτολεμαίον τδν τής Αίγυπτου άρξαντα , τδν έπιχζ- occidenie, super faciem totius terrae ; et hircus λούμενον Λαγών (59) ούτω προφητεύεται* i Ka\ ίδου habebat cornu inter oculos suos. Et venit usque ad τράγος αιγών ήρχετο άπδ λιβδς έπ\ πρύσωτιον πάσης arietem illum cornutum, quem videram stantem τής γής*κα\ τφ τράγιρ χέρας άνά μέσον τών δφθαλ- anie Ubal, et cucurrit ad eum in impetu fortitudinis ρών. Κα\ ήλθεν Ιως τού κριού τού τά κέρατα (40) suae. Et vidi eum pervenientem usque ad arietem, έχοντος, οδ εΐδον έστώτος ένώπιον τού Ούβάλ , χ«.ι et efferatus est in eum, et percussit arietem, et com- έδραμε πρδς αύτδν ένώπιον τής Ισχύος αυτού. ΚαΙ minuit duo cornua ejus, et non poterat aries resi- βίδον αύτδν φθάνοντα έως τού κριού, χα\ έξηγριώθη stere et, cumque eum misisset in terram, concul- ^ρδς αύτδν, χα\ έπαισε τύν κριδν , χα\ συνέτριψεν cavit : et nemo quibat liberare arietem de manu άμφύτερα τά κέρατα αυτού , και ούκ ήν Ισχύς τφ ejus. Hircus autem magnus factus est nimis : cum- χριφ στήναι ένώπιον αύτού, χα\ έββιψεν αύτύν έτΛ que crevisset, facium est cornu ejus magnum; et τήν γήν, καΐ συνεπάτησεν αύτόν κα\ ούκ ήν 6 έξαι^ orta sunt alia quatuor cornua subter illud per qua- C ρούμενος τδν χριδν έκ χειρδς αύτού. Κα\ 6 τράγος tuor ventos coeli. De uno autem ex eis egressum est τών αΙγών έμεγαλύνθη εως σφόδρα · καΐ έν τφ Ισχύ- comii linum forte, et facium est grande valde con- σαι αύτύν συνετρίβη τδ χέρας αύτού τδ μέγα · καΐ Ira meridiem et occidentem i (}uid hic prophe^ άνέβη έτερα τέσσαρα (41) κέρατα ύποκάτω αύτού εις tarum de Christo ipso voces et oracula coniineino- '^ους τέσσαρας άνέμους τού ούρανού. Κα\ έκ τού ένδς rem? de Bethlcemo, ubi naius ; de Nazaretho, ubi έξήλθε χέρας έν Ισχυρδν, κα'ι έμεγαλύνθη περισσώς educatus est; qneniadmodiim in iOgypium seces- «ρδς τδν νότον κα\ τήν δύσιν. » Τί δέ δεί λέγειντάς serit, qus miracula perfecerit, quomodo Judae quem περ\ Χριστού προφητείας, οΤον τόπον γενέ^εως αύτού aposloloruiii ίη numerum aggregarat, perfidiam Βηθλεέμ, κα\ τόπον Ανατροφής αύτού Ναζαρέτ, κα\ proditionemque subierit? (Juibiis ex omnibus certe εις Αίγυτυτον άναχώρησιν, καΐ τεράστια Α έποίησε, quidem illustria divinae praniotionis argumenta do- κα'ι τί'*α τρόπον ύπδ 'Ιούδα τού είς Αποστολήν χε- cuntur. Accedit ipsa quoque Servatoris auctoritas, κλημένου προεδόθη ; Πάντα γάρ ταύτα σημεϊά έστι dum ita loquitur : ι Cum videritis circumdatam ab τής τού θεού προγνώσεως. 'Αλλά κα\ αύτδς ό Σωτήρ, exercitibus* Hierusalem, tunc scietis quia appropin- i "Οταν, φησίν, ίδητε κυκλουμένην ύπδ στρατοπέ^ν qiiavil desolatio ejus ι His enim verbis quid τήν Ιερουσαλήμ, τότε γνώσεσθε, δτι ήγγιχεν ή έρή-

deinceps futurum esset, hoc est supremum Hieroso- μωσις αύτής. > ΠροεΤπε γάρ τδ ύστερον συμβεβηκδς

Ijmitani excidii finem exitumqiie praedixit. τδ τέλος τής χατασχαφής Ιερουσαλήμ.

5. Jam vero, quoniam hunc in Deo praenoscendi vim 'Αποδεδειγμένου τοίνυν ήμΤν περ\ τού προγνώ στην

^ Isa. XLV, 1, ί et seqq. ^ Dan.viii, δ et seq. « Luc. xxu 20.

(56) ΤφΜματί σου* Sic omnino legendum erat, χρατεϊ, Σέλευκος δέ Βαβυλώνος, xaV τών έκεΤ έθνών

lla aliqui Philocalia codd. Ita ορΐίιη.Ό τών θ' edi- Λυσίμαχος δέ τδν Ελλήσποντον διείπε · τήν δέ Μαχε-

tioiies, et codex Marchali et οΐ τρεις Theodoreto δονίαν είχε Κάσανδρος· Πτολεμαίος δέ δ Αάγου τήν

sae;m laudati ; ita Syrus quo<|ue et Arabs. Apud Eu- Αίγυπτον είλήφει. ι Cum ad pliires imperium (Ale-

sebiiiin Ifj^itiir, τφ όνόματί μου. Hurtius. ^ xaiidri) recidisset, Antigonus quidem Asiam ob i-

(57) Kvpov. Recte sic habet Philocalia^ minus net; Seleucus vero Babylonem el vicinas gentes ;

bene apuil Eusebium legitur κύριον. Lysimachus autem Hellespontum rexit ; at Mace-

(58) Τοϋς τέσσαρας διαδόχους. Quinque enim doniam habiiil Cassander ; Ptolemams vero Lagi fi- praicipui numerantur Alexandri successores, Pto- lios i^gypio potitus est. » Huetids.

tem CIIS, Aniigonus, Seleucus, Cassander et Lysinia- (59) Philoc.^ Αάγον. Vigero mihique scribendum chiis : qitoniiu illustriores priores quatuor. Joseplius videtur Αάγου vel Αάγω.

Iij». XII Antiq.^ rap. I ; Μεταπεσούσης δέ είς πολλούς (40) Τον τά κέρατα. Apud Eusebium deesl του.

[Αλεξάνδρου], 'Αντίγονος μέν τής 'Ασίας (41) Τέσσαρα. Deesl apml Eusebium.

C1 IN GENESIM.

βΤνακτδν θεδν, ούχ &χα£ρως, tva διηγησώμεθα πώς Λ certis ad tiucargumeiilie ostendi mosjaverildeineepft oE άατέρες γ(νοντα« είς σημε?α, νοητέον τους άστέρας quemadmodum astra signorum loco instituta sint* ex- ουτω τετάχθαι χινεΤσθαι έναντιοφορουντων των χα- plicare. Statuendum igitur in primis est,cjti6inodi si- λo'Jμέvωv πλανωμένων τοις άπλανέσκν , eva, (τημεΓα deribus 9 assignatum ac deenitum esse motum, ut άπδτοΰ ατχηματ(7μου των άατέρων πάντων των περ\ qox errantia vulgo dicuntur, viam fixis illis atque Ικαστον γινομένων χα\ των καθόλου λαμβάνοντες, constantibus plane contrariam teneant. Id quod eo γινώσχωσιν, ούχ\ ot άνθρωποι, (πολλψ γάρ μεϊζον ή consilio factum est, ut ex vario astrorum situ, eo- χατά άνθρωπον τ6 δύνασθαι χατά άλήθειαν έχλαμ- rum qu» parlim singulis , parlim in universum βάνειν άπδ της χινήσεως των άατέρων τά περ\ έχά- eveniunt, signa quaedam hauriant, non jam bonii· στοϋ των δ τι ττοτέ ένεργούντων ή πασχόντων ·) άλλ* nes certe quidem (ex illa enim siderum conversio-

al δυνάμεις, άς άναγχαΤον διά πολλά ταυτα γινώ- ne, quidquid aut facturi singuli sint, aut passuri,

σχειν, ώς χατά δύναμιν διά των έξης δείξομεν. Συν- vere ac certo intelligere, operae est humanas vires έντις (42) δέ οι άνθρωποι Ix τινων τηρήσεων, ή χα\ longe multumque superantis) : sed naturae illae su·

έχ διδασκαλίας άγγέλων (4.5) τήν Ιδίαν τάξιν παρα- periores , quas pluribus sane de causis eam In

βεβηχότων , έπ\ τί) τοΰ'γένους ήμων έπιτριβή διδα- cognitionem venire necesse est, uti deineeps pro ξάντων περλ τούτων τινά , ψήθησαν τους άφ' ών τά Β captu nostro demonstrabimus. Homines autem quod σημεία οΓονται λαμβάνειν, αίτιους ύπάρχειν τούτων, nonnulla id genus, vel observationibus, vel ange- & σημαίνεινό λόγος φησ\, περί ών χα\ αύτών ώς έν lorum, qui cum suos ipsi fines transilierint, tum έπιτομ^ χατά δύναμιν έπιμελέστερον εύθέως διαλη- generis in nostri perniciem ita docuerint, informa- ψδμεθα (44). ΙΙροχείσεται τοίνυν ταυτα τά προβλή- tione didicerint ;^eorum simul, quorum significa- ματα, πο)ς (45) , προγνώατου ,δντος έξ αΙώνος τού tionem iis Scriptura tribuit, auctores illos esse pu- βεού περ\ των ύφ* έχάστου.πράττεσθαι νομιζομένων, taverunt a quibus ea se percipere signa credebant, τδ έφ* ήμΐν σώζεται* χα\ τ(να τρόπον οΐ άστέρες Qua de re siimmatim quoque paulo post, sed tamen ούχ είσι ποιητιχολ των έν άνθρώποις , σημαντιχολ δέ pro nostra facilitate diligenter et accurate disputa- μόνον* xa\ δτι άνθρωποι τήν περ\ τούτων γνώσιν bimus. Atque luec erunt institutae quaestionis capita : άχριβως Ιχειν ού δύνανται, άλλά δυνάμεσιν άνθρώ- qui fleri possit, iitcuin ea quae a quoque fieri ceu· πων χρείττοσι τά σημεία Ιγχειται (46). Τίς γάρ ή sentur omnia, ex omni Deus aeternitate ‘praenoverit, αΕτία τού τά σημεία τδν θεόν πεποιηχέναι είς γνώσιν sua tamen voluntati nostrae vis voluntaaque serve- τών δυνάμεων y τέταρτον έξετασθήσεται. Κα\ τοίνυν (ur : qiiomoilo rerum illarum quae hominum generi ίδωμεν xb πρώτον , δπερ εύλαβηθέντες πολλο\ (47) eveniunt, signa quidem sidera sint, causae vero mi- τών Ελλήνων, οΙόμενοι κατηναγχάσθαι τά πράγματα, ^ nime; qiiainobrem certam et exquisitam homines xal xb έφ’ ήμίν μηδαμώς σώζεσθαι , εί ό Θεδς προ- eanimdero rerum cognitionem habere non possint, γινώσχει τά μέλλοντα, άσεβές δόγμα έτόλμησαν άνα- sed naturis humana superioribus proposita signa δέξασΟαι μάλλον ή προσέσθαι (48) τδ, ώς φασιν έχεί- jlla sint : nam quorsum iisdem ex signis aliquid na- voi, ένδοξον μέν περί Θεού, άναιρούν δέ τδ έφ’ ήμίν, turas illas cognitionis haurire Deus voluerit, quarto xa\ διά τούτο έπαΐ'^ον, χα\ ψόγον, χα\ τδ τών άρετών demum loco quaeremus. Ordiamur a primo, in quo άποδεχτδν, τών τε χαχιών ψεκτόν (49)* χαί φασιν* dum cautiores esse Graecorum plerique vellent, Ei έξ αΙώνος έγνω ό Θεδς τόνδε τινά άδιχήσειν, χα\ quodque si Deo futurorum praenotio tribueretur, τάδε ποιήσειν (50) Αδικήματα, άψευδής δέ ή γνώσις vim rebus inferri putarent, ac voluntatis nostrae τού Θεού, χα\ πάντως έσται άδικος, ποιήσων τάδε τά Jura violari, nefarium impiumqne dogma suscipere άδιχήματα, ό τοιούτος είναι προεωραμένος, κα\ άμή- temere , quam alterum illud probare maluerunt, χάνον μή άδιχήσειν αύτόν. ΕΙ δέ άμήχανον μή άδική- quod Deo quidem (ut ipsi loquuntur) gloriae cederet, σειν αύτδν (5i) , χατηνάγχασται τδ άδιχήσειν αύτδν, verum arbitrii nostri vim et facultatem everteret,

(42) Philoc,, έν τοίς έξης δείξομεν* συνθέντες δέ, stellarum interpretationem designaverant), ι etc. etc. «^Lactantius quoque lib. ii De orip. 'err., cap. 17,

(45) ^Εκ didcuTxaXicu: άγγέΛ<ύτ. Tertullianus De ^ astrologiam daeiuoiiuin inventum esse tradit. idol.y cap. 9 : i Unum propono, angelos esse illos IIuetmjs.

desertores Dei, amatores feminarum, proditores ^ιαΛτί'φόμεθα, Philoc.y διασχεψόμεθα. Mox

etiam hujus curiositatis (astrologiae), proplerea quo- apud Eusebiiim legitur προσχείσεται, iii Piiiioealia qoc damnatos a Deo. 0 divina sententia, usque ad vero προχείσεται, rectius.

terram pertinax, cui etiam ignorantes testimonium (45) PhiiocaUay a', πώς. Infra, χα\ τίνα τρό-

rediliint! expelluntur mathematici, sicut angeli eo- πον. Paulo inferius, γ', χα\ οτι άνθρωποι.

rum ; urbs ei Italia interdiciltir mathematicis, sicut (46) Philoc.y έγκειται. Euseb., έχχειται. Mox Phi·

angelis eorum ; eadem poena est exsilii discipulis et localia^ b\ τίς γάο αίτία.

magistris; ι et lib. De habiiu muliebri^ cap. 2 : (47) ifoXto/. P/iiVoc.. τινές.

« Nam et illi qui ea constituerunt, damnati in poe- (48) Προσέσθαι^ PhUoc.y προέσθαι.

iiam mortis depiuaiitur : ilii scilicet angeli, qui ad (49) Ψεκτόν. Philoc.y xb μεμπτόν.

filias hominum de coelo ruerunt, ut haec quoque igno- (50) IIoa\cetr. Apud Eusebiiim legitur, ποιήσαι.

nimia feminae accedat. Nara cum etmaterias quasdam Paulo post, xa\ πάντως έσταί άδικος, iu Ph cculia

lieBC occultas, et artes plerasqne non bene revela- deest καί, et mox habetur xa\ ποιήσων.

tas saeculo mullo magis imperito prodidissent (si- (51) EI βέάμήχανίίτ /ιή άδικήσειν αϋτόν. H.tc

quidem et metallorum operta nudaverant, et her- .apud Eusebium desiderantur , sed supplentur e

barum ingenia traduxerant, et incantationum vires Philocatia,

promulgaverant, et omnem curiositaieiii usaue ad

«5 0RTC6NES W

giimilqiie proimle omnem ciimlaudevitnpcrationRiii, ^ xal άδύνατόν έστιν (52) &λλο τι προίξαι αύτδν ή &nsp et quidquid aul est compleclendum in viriiiie, aut όβεδςεγνω.Είδέάδύνατον&λλοτιπράίξχι αύτδν,ούσείς ίιι vitio reprehendendum. Enimvero, inquiunt, si αδύνατα μη ποιήσας ψεκτός μάτην α!τιώμεΟα hunc aut illum Deos injuriosum ΓιιΙιιπιιη, si has τούς άδικους. Άπδ δέ τού άδίχου xa\ των αδικημάτων aut illas injurias illaturum ex aeternitate cognovit, έτζέρχονται (55) χα\ έπ\ τά άλλα άμαρτήματα* εΐτα έχ nec falli praenotio divina potest; is profecto quem τού εναντίου και τά νομιζύμενα κατορθώματα* καί

ejusmodi fore praeviderit, et 10 injuriosum omnino φααιν άκολουθεΐν τφ τδν θεδν τά μέλλοντα προεγνο

futurus est, et tales injurias illaturus : adeoque fleri χέναι τδ μή δύνααΟαι (5i) τά έφ' ι^μιν σώζεσθαι. ηιτΙΙο modo potest, ut ab illis injuriis abstineat· Si autem fleri nullo modo potest, ut ab illis injuriis abs- tineat, ad eas inferendas necessitate rapitur, nec aliud ab eo quidquam fleri potest, quam quod futu- rum Deus esse cognoverit. Jam si aliud prorsus agere nihil potest, nec quisquam jure vituperatur, quod id non fecerit, quod fleri ab eo non potuit, homines injuriosos frustra calumniamur. Deinde vero ab injuriosis et injuriis ad extera peccaioriiin genera gradum faciunt· Tum a contrario de iis quo- que rebus qux prxclare fleri, honesteque videantur, simili ratione statiiunl : laiideinque concludunt, si Deo semel futurorum prxnotio concedatur, arbitrii nostri potestatem funditus esse tollendam.

6. Quibus hoc modo respondendum erit : Deus, quod nulla res causam non babeal aliquam, dum sub ipsum orbis moliendi principium, futura sigil· latiin omnia mente percurrit, videt illico si faclnm hoc erit, illud proinde secuturum ; quod ubi exsti- terit, tertium ex eo quiddam aptum fore; boc item ii positum erit, et consequens illud futurum : itaque ad rerum finem omnium eogiiitione perducta , quidquid futurum est, iniclligit : nec tamen ciijus- libet omnino rei, cur lioc, Hlove modo eveniat, causa dicendus est. Quemadmodum eniio si quem imperitia temera riiiin ac prxeipitem esse videas, eaque temeritate impulsum Jubrico sese itineri committere, et eum iabcnle, fallenteque vestigio ruiturum intelligas, ipsi tamen prolapsionis causa non es ; ita plane sentiendum est, Deo, quod cii- jusinodi quisque sil futurus prxviderit, causas etiam quainobrem ejusmodi sil futurus, quxque

52) Apud Eiiseh., Ιαται.

55) ^Επέρχονται, Pliiloc,, έρχονται. Infra VIgero legendum vi<letur, κάπΙ τά νομιζόμενα κατορθώματα.

(54) Euseb., τδ τδν Θεδν τά μέλλοντα προεγνιο- κέναι τω μή δύνασΟαι.

(55) Ort έπι€άΛΛων, elc. Boeiliins lif). ν De co«- so/., pros. 1 ; c Concurrere vero atque confluere causas facit ordo ille inevitabili connexione proce- dens, qiii de provideiitix fonte descendens, cuncta suis locis lemporibusque disponit, i Aique illud est quod fatum Stoici appellabant, e quorum scholis mulla deprompsit Origeues; connexionem nempe rerum, quam ex illis nouniilli prxnoiioni Dei sub- jectam esse, alii contra senliebunt. Vide Cicero- nem De fato, et i De divinat, ; Plularclitiin De fato^ el De placit, phitosoph·, lib. i, cap. 27, 28 ; Laer- tium in Zenone; Chrysippum apud Gellium lib. vi, cap. 2; Piotinum eiiiiead. iii, lib. i, et Augustimiiii lib. v De civit. Dei, cap. 8. IIuetius.

(56) Ku-^eb., ούδενδς αναιτίου.

(57 j Philoe,, άναλογίστως, et paulo posi, πεσε?- σθαι όλισθαίνοντα, ούχΙ αΓτιος τού όλίοθου έκείνου.

(58) Philoc,, χα\ οτι άμαρτήσεται, τάδε γινώσκει, ti κατορθώσει τάδε.

(51») Ού τήν πρόγνωσιν αΐτίαν των γινομένιύν, Origeues in fragmento Grxeu libri primi commen- larionim in Episiolain ad Uomanns, ad hxc verba, c s«‘gregnliis in Ev.angidiuni Dei : > Ου νομιστεον τοίνυν αίτίαν των έσομένων τήν πρόγνωσιν είναι · άλλ' έπεί έμελλε γίνεσθαι κατ’ Ιδίας δρμάς τού ποιούν- τος, διά τούτο προέγνω. ι Bliniiiie ergo existiman- duui causam luturorum prxnotiouein esse : sed quia

Πρδς ούς λεκτέον , δτι , έπιβάλλων (55) δ θεδς τξ άρχ^ τής κοσμοποιίας, ούδενδς άναιτίως (56) γινομέ- νου , έπιπορεύεται τω νω έκαστον των έσομένων, όρων, δτι, έπεί τόδε γέγονε , τόδε έττεται * έάν δέ γέ- νηται τόδε τδ έπόμενον, τόδε άκολουθεΤ, ού ύποστάν- τος , τόδε έσται · κα\ ούτω μέχρι τέλους των πρα- γμάτων έπιπορευθε\ς, οιδεν & έσται, ού πάντως έκά- στω των γινωσκομένων αίτιος τού αύτδ συμβήναι τυγχάνων. "Ωσπερ γάρ εί τις όρων τινα διά μέν άμα- θίαν προπετή, διά δέ τήν προπέτειαν άλογίστως (57) έπιβαίνοντα όδού όλισθηράς, κα\ χαταλάβοι πεσεϊσθαι όλισθήσαντα , ούχ\ αίτιος τού όλίσθου έκείνφ γί- νεται* ούτω νοητέον τδν θεδν προεωραχότα, όποιος έσται έκαστος , κα\ τάς αίτιας τού τοιούτον αύ- τδν έσεσΟαι καθοραν, κα\ δτι άμαρτήσεται τάδε, ή κατορθώσει τάδε (58)· κα\ εί χρή λέγειν, ού τήν πρόγνο^σιν αίτίαν γινομένων (50) , (ού γάρ έφάπτεται τού προεγνωσμένου άμαρτησομένου ό

futura erant juxta proprios afTectus facientis, pro- plerea prxnovii.i El lib. ii contra Celsum : *0 μέν Κέλσος οΓεται διά τούτο γίνεσθαι τδ ύπό τίνος προ- γνώσεως ΟεσπισΟέν, έπε\ έθεσπίσθη * ήμείς δέ, τούτο ού διδόντες, φαμέν ούχΙ τδν θεσπίσαντα αίτιον είναι τού έσομένου, έπεί προεϊπεν αύτδ γενησόμενον, άλλά τδ έσόμενον, έσόμενον άν καί μή θεσπισθέν, τήν αίτίαν τω προγινώσκοντι παρεσχη χέναι τού αύτδ προειπειν.

( Celsus putat quod aliquis prxscius prxdixit, ideo fieri quia prxdicUim est ; nos vero lioc non conce- dentes ai mus non prxdiciorein causam esse futuri, sed ruiuriim illud quod omnino eventurum erat etiam nemine praedicente, prxcognilori causam prxdicendi prxbnisse. i Idem repetit inferius libro eodem, el lib. vii commenl. in Epist. ad Roin. Quae rntiociiiaiio deinde trita est et p«?rviilgaia a mullis Patribus, Justino inarlyrc, Allianasio et Cbrysoslonio, aliisqiie, et prxserlim a Procopio Gazxo in eumdeiti binic qticin iractainiis Geiieseos locum. At eam latneii iion probat Boethius lib. consoL, pros. 5 ; c Neque enim, inquit, illam probo rationem, qua se quidam credunt biiiic quxstionis nodum posse dissolvere. Aiunt enim non ideo quid esse eventurum, quoniam id Providentia fuiurmn esse prospexerit; sed e contrario potius, quoniam quid futurum est, id divinam Provideniiaiii latere non posse. > Et Augustinus lib. xv De Trinitate, rap. 13 : f Universas creaturas suas tam spiritua- les quam corporales, noii quia sunt, ideo novit, sed ideo sunt, quia novic > Quod nou repugnat tamen usitato illi Patrum dogmati, quo res ideo prxnosci ^ dicuntur a Deo, quia futiux sunt; nam ita pras-

65

ΤΝ GENESIM.

at

βεδς, δτ«ν &μαρτάνη (60)* άλλ3^ παρά6οζ6τερον μέν, Α ab eo vel improbe , vel praeclare gerenda sim»

άληθές Bk έρουμεν, xb έσόμενον αΓτιον του τοιάνδε esse perspecU. Alqoe , ul libere , quod res est,

είναι τήν περ\ αύτοΰ πρόγνωσιν. Ού γάρ έπεί §γνω· eloquamur, non Dei modo praenotionem rerum

σται, γίνεται, άλλ! έτιε\ γ^νεσθαι έμελλεν, ίγνωσται. causam non esse (nec enim quem peccaturum

Διαστολής Bk δεΐται. EI μέν γάρ xb, πάντως ίσται, H Deos esse praevidit, eum dum re ipsa peccat, ad

ουτω τις έρμηνεύει, ώς άνάγχην είναι γενέσθαι xb facinus quasi manu deducit) : sed etiam quod a com·

προεγνωσμ^νον, ού διδδαμεν αύτφ* ού γάρ έροΰ- muni sensu remotius quidem, sed verum tamen est,

μεν (61), έπε\ προέγνωσται Ιούδαν προδότην γενέ- id ipsum quod futurum sir, ejusmodi praenotionis

βθαι, δτι πάσα άνάγχη ήν Ιούδαν προδότην γενέσθαι. causam esse. Neque enim idcirco fit quod futurum

Έν γοϋν ταίς περί του 'Ιούδα προφητείαις μέμψεις esse cognoscatur; sed quod futurum sit, idcirco

xaX χατηγορίαι του 'Ιούδα άναγεγραμμέναι ε1σ\, futurum esse cognoscitur· Quo quidem iii genere

παντί Tqj παριστάσαι τδ ψεκτόν αύτου. Ούχ άν Bk ψό- distinctione opus est. Nani si quod omnino futurum

γος αύτψ προσήτετετο, ει έπάναγχες προδότης ήν, dicitur, id ita quis accipiat, perinde ac si quod

xai μή ένεδέχετο (62) αυτόν δμοιον τοις λοιποίς άπο- praevisum est, evenire necesse sit : boc vero mi-

στόλοις γενέσθαι. "Ορα Bk εΐ μή ταΰτα δηλοΰται, δι’ nime damus· Nec enim quod praevisa Judae prodi-

ών παραθησόμεθα [5ητών ούτως έχόντων · ι Μηδό γε- Β Ιιο fuerit, Judam propterea necessario prodiiorem

νηθ'ήτω οίχτίρμων τοις όρφανοΤς αύτοΰ, άνθ' ών ούχ fuisse concedimus. Enimvero, quibus in propheta-

έμνήσθη ποιήσαι Ιλεος, χαΐ χατεδίωξεν άνθρωπον rum oraculis futurum Judae scelus exprimitur, iis-

πένητα xal πτωχόν (65), xa\ χατανενυγμένον τή χαρ· dem hominis incessitur carpilurque improbitas,

δίχ του θανατώσαι. Κα\ ήγάπησε χατάραν, χαΐ ήζει atque omnium in oculis indignitas ejus probrumque

αύτώ, xoX ούχ ήθέλησεν εύλογίαν, χα\ μαχρυνθήοε- traducitur. Qui si ad proditionem vi ac necessitate

ται άπ' αύτου. » raperetur, nec reliquis apostolis per eam similis

esse posset, omni profecto crimine ac probro vacaret. Yide ergo iium id ipsum disertis hisce Pror pbeta conceptisque verbis aperiat : c Nec sit qui misereatur pupillis ejus, pro eo quod non est recor- datus facere misencordiam, et persecutus est hominem inopem, et mendicum et compunctum corde mortificare. Et dilexit maledictionem, et veniet ei; et noluit benedictionem, et elongabitur ab eo i

EI δέ τις διηγήσεται τό, πάντως έσται, χατά τό (6Δ) 7. Siii autem illud idem, quod omnino futurum

σημαίνειν αυτό, λέγων, δτι έσται μέν τάδε τι νά, ένε- dicitur, ita quis, prout asseverationis ejus signifi-

δέχετοδέ χα\ έτέρως γενέσθαι, τούτο ώς άληθές συγ- catio postulat, inielliget ; quasi futurum sit illud

χωροΟμεν. Τόν μόν γάρ Θεόν (65) ούχ ένδέχεται quidem, cieterum aliter etiam evenire potuisset : id

ψεύσασθαι· ένδέχεται δέ περ\ των ένδεχομένων γε- C taiiquam verum ultro fatemur. Nam ul mentiri νέσθαι, χα\ μή γενέσθαι φρονήσαι τό γενέσθαι αύτά Deus fallique non potest, ita quae fieri aeque ac non

xa\ τό μή γενέσθαι. Σαφέστερον δέ τούτο έρούμεν fieri possunt, eadem ipse futura nosse pariter, aut

ούτως * £1 ένδέχεται Ιούδαν είναι απόστολον όμοίως ηοη futura potest. Verum dilucidius hac de re hunc

Πέτρω, ένδέχεται τόν Θεόν νοήσαι περί τού 'Ιούδα, Ιη modum statuemus: Si Petro similis apostolus

δτι μενε? άτ:όστολος όμοίως Πέτρφ. ΕΙ ένδέχεται (66) Judas esse potest, potest etiam Deus Judam aposto-

Ίούδαν προδότην γενέσθαι, ένδέχεται τό Θεόν φρο- Ium Petro similem futurum cognoscere. Similiter,

νήσαι περ\ αύτού, δτι προδότης έσται. ΕΙ δέ προδότης si proditor Judas esse potest, potest quoque Deus

έσται 'Ιούδας, ό Θεός τή προγνώσει αύτού των προει- illum nosse proditorem futurum. Jam si reipsa pro-

ρημένων δύο, ένδεχομένου τού είναι έν\ αύτών, τό ditor Judas erit, Deus sane qui utruraque illud fieri

άληθές προγινώσχων (67), προγνώσεται τόν Ιούδαν posse praenovit, cum in unum catkit ut conlingen·

προδότην γενέσθαι* τό δέ περ\ ού ή γνώσις, ένδέχεται ter fiat, rei veritatem praenoscens, Judam re ipsa

vaX έτέρως γενέσθαι. ΚαΙ λέγοι άν ή γνώσις τού proditorem futurum praenoscet, cum Interea quod

Θεού, δτι Ενδέχεται μέν^όνδε τόδε ποιήσαι, άλλά χαέ eum in modum cognoscit, aliter ex sese evenire

τό έναντιον* ένδεχομένων δέ άμφοτέρων, οΤδα, δτΐ posset. Itaque non immerito divinae praenotioni

τόδε ποιήσει (68)* ού γάρ ώσπερ ό θεός εΓτιοι άν,Ούχ ejusmodi oratio tribuatur : Accidere omnino potest,

ενδέχεται τόνδε τινά τόν άνθρωπον πτήναι, ούτω ut hoc ab isto fiat; nec minus tamen ut contrarium:

♦•Ps.cviii, 12,16, 17, 18.

nosci dicuntur notione seu scientia quam visionis (60) ^Orar άμαρτάνγι, llxc in Philocalia desi- appellaiil : Augustinus autem ideo res esse dixii, deraiilnr.

quia novit Deus, notione videlicet simplicis inielli- (61) Ού γάρ έρονμετ, etc. Quae sequuntur, li^ geniim, ut vocant. Quo recidit solutio illa quam dem fiTe verbis in cominnitariuin suum transtulit

adhibet S. Thomas p. i, q. 14, a. 8, respondens Procopins Gazicus.

loco Origenis ex Epistol. ad Uom. objecto: i Ori- (62) P/ii/oc.. ένεδέχετο. Euseb., άνεδέχετο.

genes, inquit, locutus est attendens rationem scien- (65) Kal πτωχόν. Deesi in Philocalia,

li«, cui noii competit ratio causalilatis, nisi adjun- (64) Κατά τό. Phiioc., χα\ τούτο,

cia voluntate. Sed quod dicit ideo praescire Deum (65) Philocalia, ώς άληθώς συγχωρούμεν. EI μέν

aliqua, quia sunt futura, inlelligeiidiim est seciiii- γάρ Θεόν.

dum causam consequentiae, non secundum causam (66) P/ii7oc., ή εί ένδέχεται. ^ ^ *

essendi. Sequitur enim, si aliqua sunt futura, quod (67) Euseb., δυο γεγονότων, τού είναι έν αύτφ τΟ

Deus ea praescierit , non tamen res futurae sunt άληθές, προγινώσχων. causa quod Deus sciat. i Huetius. (68) Euseb., τάδε ποιήσει.

67

ORIGENES

η

ego yero» euin fieri utrumque possit, alterum lioc futurum novi. Neque enim quemadmodum Deus di- xerit : Fieri noii potest ut liic bomo volet ; ita ora- culum puU de aliquo reddens, hunc aut illuni tem- perantem fleri non posse dicet. Nam cum nulla prorsus ad volandum facultate instructus 12 homo sit, ejusdem tamen potestatis est, vel temperanter, vel intemperanter vivere. Ita cuin uiramque facul- tatem habeat, qui cobortntioiies et doctrinae prm- cepta negligii, deteriori sese permittit; qui vitae ad veriiaiis normam eiigendae studio, in ejus indaga- tione versatur, is ad meliorem sese adjungit. Gae- terum quod alter de vero indagando minus l.iboret, voluptatis id cupiditate fit; alter vero quod ejus studio magnopere teneatur, ad id pariitn Ipsa no- tione sensnque communi, paritin cohortatione ad- ductus esi. Praeterea voluptatem alter non eo com- plectitur, quod adversus eam consistere nequeat, sed quod pugnare cum ea lucta riqtie nolit ; calcat eamdem alter, quod adjunctam ei ut pluriiiiuin tur- pitudinem ferre non possit. Ac nullam prorsus a.divi- na praenotione, rebus iis quas praevidet, necessita- tem imponi, cum superioribus argumentis, tum hoc insuper eifleitur, quod in sacris passiiii litteris prophetae ad poenitentiam homines cohortari ju- beantur, idque perinde, ac si utrum ii meliorem ad frugem sese recepturi, an suis io sceleribus haesuri porro ac perslituri sint, ignoraret. Sic apud iere· miam habetur : c Forsitan audient, et agent poeni- tentiam I Neque enim quod audituri sint, necne, minus inteiligai, idcirco hunc in modum, ipse loqui- tur : I Forsitan audient et agent poenitentiam, i sed ut illam quodammodo parem in utramque par- * Cein viro facultatum his verbis ostendat; ne qui jam ante praenoiionis ejus certitudinem audierint, ii proinde ac si et ea necessitatem inferret, nec meliorem vitam insiilnere arbitrii foret sui, animos deinceps ac spem omnem abjiciant, adeoque iti pec- catum ab illa propeniodum impellantur; deinde vero, ne qui dum praevisum eos bonum lateret, pu- gna cum improbitate suscepta, vitaro ex virtutis norma instituere potuissent, eos talis contra prae- notio remissiores ac solutiores efficiat, quod dum plane bonum illud futurum putarent, minori propter- ea cum peccato animi contentione pugnarent. Sic enim ipsa praenotio futurum quoque bonum impe- diret. Quamobrem qui orbem universum praecipuo rerum bono moderatur Deus, idem nos sapienter ^ omnino futuris in rebus caecos esse voluit. Earum enim cognitio, uti nostrum adversus improbitatem impetam constantiamque frangeret, ita dum certa fixaque videretur, longe nos citius atque facilius, Jcrein. xxvi, 3.

(69) Enseb., έπιτρεπτικοΤς.

(70) ΑΙρεθείς. Phitoc,^ έπεί ήρέθη.

/71; Pii loc.^ oTt μέν ουν ή πρόγνωσις.

(72) Philoc,, etpWvoii, et mox Eosebius, κα\ τοοτο λέγεται. Infra rhiloc,^ ού προσποιησάμενος τ6 «ροεγνωκέναι.

i 73) ΑκούσουσΊν. Philoc,^ μετανοήαουσιν.

74) Philoc,, προκαταπεσεΐν.

\ χρησμόν, φέρε είπειν, κερί τίνος βιδοος, ΙρβΙ, βτι Ούκ ένδέχεται τόνδε σωφρονησαι. Δύναμις μόν γάρ τιάντη ούκ Εστι του πτηναι ούδαμως Ιν τφ άνθρώκφ, δύναμις δέ έστι του σωφρονησαι, καΐ του άκολαστή- σαι. ‘^Qv άμφοτέρων δυνάμεων ύπαρχουοών, δ μή προσέχων λύγοις έπιστρειιτικοΤς (69) χα\ παιδευτι- χοΤς έαυτόν έπιδίδωσι τ1| χειρίστ^* χρείττονι δέ ό (ητήσας τό άληθές, χα\ βιώσαι βεβουλημένος χατ αύτύ. Ού ζητεί δέ δδε μέν τάληθή, ίκε\ έπιβ^έχει έπ\ τΐ^ν ήδονήν οδε δέ έξετάζει περ\ αύτών, αίρε- θε\ς (70) ύπό των κοινών έννοιών, κα\ λόγου «ρο- τρεπτικού. Πάλιν τε αύ δδε, μέν αΙρεΤται τήν ήδονήν, ούχ\ ού δυνάμενος άντιβλέπειν αύτ^, άλλ' ούκ άγω- νιζόμενος · δδε δέ καταφρονεί αύτής , τό άσχημον όρων τό έν αύτ1| πολλάκις τυγχάνον. "Ότι μέντοιγε ή πρόγνωσις (71) του Όεου ούκ άνάγκην έτητίθησι τοίς τ«ρ\ ών κατείληφε, πρός τοίς προειρημένοις(72) κα\ τούτο λελέξεται, δτι ιτολλαχου των Γ ραφών βεός κελεύει τούς 'τροφήτας κηρύσσειν μετάνοιαν, οό προσποιησάμενος τύ έγνωχέναι κότερου οΐ άκβύσαν- τες έπιστρέψουσιν, ή τοίς άμαρτήμασιν έαυτών έμ- μενουσιν ώσπερ έν τφ "Ιερεμία λέγεται* c Πσως άκούσονται καΐ μετανοήσουσιν. ι Ού γάρ άγνοων ό Θεός πδτερον άκούσουσιν (75), ή ού, φησ\ν, c Γσω; άκούσονται, κα\ μετανοήσουσιν * ι άλλ" οίονει τέ Ιςοστάσιον τών δυνάμεων γενέσθαι δεικνυς έκ των λεγομένων* ϊνα μή προκατηγγελμένη ή πρδγνωσις αύτου, χαταπεσείν (74) ποιήση τούς άκούοντας, δό- ξαν ανάγκης παριστάσα, ώς ούκ δντος έπ" αύτοϊςτον έπιστρέψαι, κα\ οΐονεέ κα\ αύτή αΙτία γένηται των άμαρτημάτων* ή πάλιν τοίς έκ του άγνοεϊν τό προ- εγνωσμένον καλόν, δυναμένοις έν τψ άγωνίσασθαι, χα\ άντιτεΐνειν πρός τήν κακίαν έν άρετ|{ βιώσαι, αΐτία γένηται ή πρόγνωσις έκλύσεως, ούκ ίτι εύτό- νως Ισταμένοις κατά τής άμαρτίας, ώς πάντως έεο- μένου του προειρημένου (75). ΚαΙ ούτω γάρ οΤον έμ- πόδιον γένοιτ* αν ή πρόγνωσις τού έσομένου καλού. Πάντα γούν χρησίμως ό Θεός τά κατά τόν κόσμον οίκονομών, ε.ύλόγιος ή μάς κα\ πρός τά μέλλοντα Ιτύ- φλωσεν · ή γάρ γνώσις (76) αύτών άνήκε μίν ήμας άπό τού άθλεϊν κατά τής κακίας, έπέτρεψε δ’ &ν δό- ξασα χατειλήφθαι, πρός τό μή άντιπαλαΐσαντας ήμας τϊ) άμαρτίφ, τάχιον αύτή ύποχειρίους γενέσθαι. "Άμα δέ καΐ μαχόμενον έγίνβτο (77) τφ καλόν χα\ άγαθόν γενέσθαι τινά τό τήν πρόγνωσιν έληλυΟέναι είς τόνδε τινά, δτι πάντως έσται άγαθός. Πρός ο!ς γάρ Ιχομεν, κα\ σφοδρότητος (78) χα\ τάσεως πλείο- νος χρεία πρός τό καλόν κα\ άγαθόν γενέσθαι * προ- καταληφθεΐσα δέ ή γνώσις, τού πάντως καλόν και άγαθόν έσεσθαι (79) ύπεχλύειν τήν άσχησιν. Διόπερ συμφερόντως ούκ Γσμεν ούτε ε1 άγαθοί, ούτε ε1 πονη- ροί έσόμεθα.

(75) Philocalia pro προειρημένου babet καλού. |

(7(1) Γνώσις, Philoc,, πρόγνωσις. |

(77) Μαχόμετοτ έγΙνετο, Ιη Philocalia deest έγΐ- νέτο.

(78) Philoc ^ άγαθός, πρός οΤς Ιχομεν. ΚαΙ γαρ σφοδρότητος.

(79) Euseb., γενέσθαι.

e9

omn! eontenlione abjecta, sceleris

ut idem et probus evaderet, et cerio probum se futurum esse prsenossel. Nam ciim praeter ea quas nobis indita sunt, magno insuper ad virtutem parandam 13 ac vehementi conatu opus habeamus, luro occupata semel ista virtutis certo futurae, praeceptaque cognitio, vim exercitationis omnem de- bilitat. Ita probiiie futuri simus an improbi, summo utique nostro bono ignoramus.

Έπε\ Sk εΙρήχαμεν, βτι άπετύφλωσεν ήμΑς ·κphς A 8. Sed quoniam divino consilio factam esse di- μέλλοντα ό Θε6ς, ζητούμενων τι ^τ6ν άπ6 της ximus, ut rebus in futuris caecutiamus, vide num

Έξύδου δρα εΐ δυνάμεθα ουτω σαφην{οαι* ι ΤΕς inde fortassis buic Exodi quaestioni lucis a nobis ali-

έποΕησε δύσχωφον, χα\ χωφδν, χα\ βλέττοντα, χα\ quid afferri possit :< Quis fecit surdastrum ac surdum,

τυφλόν; ούχ έγώ Κύριος ό Θεός; > ?να τδν αύτδν videntem et caecum ? nonne ego Dominos Deus i

xa\ τυφλδν xa\ βλέτ^ντα (80) πεποιηχώς βλέποντα ut caecum pariter ac bene oculatum hoc sensu fe-

μέν ιτρδς τί ένεστηχότα, τυφλδν δέ πρλς τά μ^λ- cisse dicatur, in praesentibus oculatum, caecum in

λοντα. T6 γάρ περ\ τοϋ δυσχώφου χα\ χωφου ού του futuris; Nam surdastri quidem, surdiqiie rationem

παρόντος χαιρου διηγήσααθαι. "Οτι μέντοιγε πολλών ac discrimen exquirere, bujus loci non est. Quan-

τών έφ' ήμ?ν αίτια πλεΐστα των ούχ έφ* ήμίν έστι, quam plurima Sane, quae juris nostri non sunt,

xa\ ήμεις όμολογήφομεν * ών μή γενομένωγ, λέγω δέ mullorum etiam quae nostra in potestate sint, cau*

των ούχ έφ' ήμίν, ούχ 5iv τάδε τινά των έφ' ήμίν sam interdum esse, fatemur ipsi quoque : ac pro-

έπράττετο* πράττεται δέ τάδε τινά των έφν ήμίν pierea nisi ea, hoc est, ίη quae potestatis ac juris

άχόλουθα τοίσδε τοίς προγενομένοις, ούχ ίψ* ήμίν, habemus nihil, antecederent, ne haec quidem aut

ένδεχομένου τού έπ\ τοίς αύτοίς προγενομένοις, χαΐ ilia secutura esse, quae nostra tamen ex libertate pen*

έτερα (81) πράξαι παρ' ά πράττομεν. Ei 6έ τις ζη- Β dent. Gaeierum ita quidem eorum nonnulla, quae in τεί τδ έφ' ήμίν άπολελυμένον είναι τού παντδς, ώστε nobis sita sunt, alia quae potestatis nostrae non sunt,

μή διά τάδε τινά (82) συμβεβηχότα ήμίν ήμάς aU antegressa consequuntur, ut lis etiam antegressis,

ρείσθαι τάδε, έπιλέλησται χόσμου μέρος ών, χα\ a nqbis praeter ea quae iiunt. Geri quoque alia pos-

έμπεριεχόμενος άνθρώπων χοινωνίφ χα\ τού περί* sint. Quod si erit quispiam, qui voluntatis nostrae

έχοντος. Μετρίως μέν ούν ώς έν έπιτομή οΤμαι άπο- vim ac potestatem adeo nulla cum universo conjun-

δεδειχθαι τδ τήν πρόγνωσιν τού Θεού μή είναι κατα- ctione teneri volet, ut hoc aut illud, quod certa ναγχαστιχήν των προεγνωσμένων πάντως. quaedam antecesserint , eligi - a nobis interdum ,

opuriqiie neget : is profecto se mundi partem esse oblitus erit, ac sese hominum communione, totius- que circumfusi aeris habitu contineri. Ac mihi quidem pro loci hujus ratione modice adhuc, quasique compendio demonstrasse videor, nihil omnino rebus iis quas praenoverit, a divina praenotione ne* cessitatis afferri.

Φέρε δέ άγωνισώμεθα (85) χα\ περί τού τούς άστέ- C Deinceps id agamus, ut ne stellas quidem ρας μηδάμώς είναι ποιητικούς των έν άνθρώποις, ipsas rerum humanarum ullo modo causas, sed ea- σημαντικούς δέ μόνον. Σαφές δέ, δτι, εΐ βδε τις δ ruin tantum signa quaedam esse ostendamus. Pri-

σχηματισμδς των άστέρων ποιητιχδς νομίζοιτο των- liium igitur id plane constat, ut certum quemdam

δέ τινων των γινομένϋ>ν περ\ τδν άνθρωπον (84), stellarum siluro, certarum quoque rerum quae ad

(έστω γάρ περί τούτου νύν ζητείσθαι τδν λόγον*) ούχ hominem perliiieanl, causam esse demus (nam de

άν δ σήμερον, φέρε είπείν, γενόμενος σχηματισμδς hoc impraesentiarum instituta quaestio sit): quila-

περ\ τόνδεδύναται νοεΤσθαι πεποιηχέναι τά τταρεληλυ- men hodierna die, verbi gratia, certo cuidam homini

θότα περ\ έτερον ή χα\ περί έτέρους (85). Πάν γάρ earum situs exstiterit, eiimdem rerum earum cau-

τδ ποιούν πρεσβύτερον τού πεποιημένου. "Οσον δέ sam esse nullo modo potuisse, quae in alio quopiam έπΙ τοίς μαθήμασι των τά τοιαύτα έπαγγελλομένων aliisve pluribus jam ante contigerinl. Quidquid enim Exod. IV, H.

(80) Philoe., ha τδν τυφλδν χα\ βλέποντα.

(81) Eiiseidus, πράττει δέ τάδε τινά των έφ' ήμίν άχδλουθα τοίσδε τοίς προεγνωσμένοις, ούχ έφ' ήμίν ένδεχομένου τού έπι τοίς αύτοίς προεγνωσμένοις, χαΐ *τερα.

(ν2) TdCe τινά. 1η PhHoealia deesl νινά.

(83) Φέρ8 δέ άγίύτισώμΒθα f etc. Sidera, re- rumiie humanarum ποιητικά seu άποτελεστιχά sint, an σημαντικά solum, dubitabat Piato, dubitabat et Seneca. Posteriorem sententiam amplexi sunt Ori- genes, ejiisqiie arquaiis Plolinus eiin. ii, lib. iii, cap. I et 7, et enii. iii , lib. i, cap. 6, et ex Plo- tino liucrobius lib. i iii Somn. Sdp., cap. 19, cl auctor posterioris commentarii in Job, a Per ion io Latine redditi, et Origeni vulgo ascripti , in Job XXXVIII « 7. Hanc autem doctrinam impugnat Au- giisiiiius lib. v De civii. Dei , cap. I : < Quod si dicuntur, inquit, stellae signilicare potius ista, quam

facere, nt quasi locutio quaedam sil ista positio, praedicens futura, non agens (non enim mediocriter doctorum hominum fuit ista sententia), non quidem ita solent loqui malheuialici, ut, verbi gratia, di- cant, llars ita positus homicidam sigiiiticat, sed homicidam facit, i etc. Fusius autem et acrius emudein confutat Procopius in Genes, i, 14.

IIUETIUS.

(84) Vigerns, τδν άνθρωπον. Euseb. , των άνθρώπων.

(85) Περί έτερον ή παί αερϊ έτέρους. Sic ΡΛί- tocalia. Euseb., δι' έτερον ή χα\ περ\ έτέρου. Edi- tio Vigeri, δι' έτερον* πάν. Alius ejusdem codex, τιερι έτέρους, quod ip.se secutus est. i Hxc, inquit lliieiius, non improbo; sed tamen Stepbaiii lectio ferri potest, emendes modo, xa\ περί έτερον. » In- jura, νομΕζεται τά περί τούς άνθρώπους. Apud Eoso» biuiii Ucest τά.

71 ORIGENES

aliud eflicit, eo quod ciriciiur, 14 esse debet. Alqui ex eorum prxccpiis qni artem Istam profi- tentur, qiix tali situ priora sunt, res liumanas prx- diccre ceiiscDtur. Quippe sibi enim boc isti sumiint, ut ubi semel horam unius alienius hominis singula- rem certo quodam modo doprebenderint , explora- tum ipsi continuo habeant, ecquem ad perpendi- culum siderum crraniiiim quodlibel silum in hac illave signi parte, parlisr|ue minutiis oblineret; si- nmlqnc quodnam zodiaci astrum in orientali liori- zoiiic, qiiodnam in occidentali versaretur; qiia^nam item medium utrinsque hemispherii coelum adversu positione occuparent. Atque ubi slollas eas, quarum sibi animo figuram videntur ct collocationem infor- inasse, hoc iliove situ sub aliciijiis ortum fuisse posuerunt ; tum ii vero ex illo ipso tempore, quo Ctlitiis in iiiceiii is est, cujus satum rimantur, non futura modo, sed ellam praeterita, quaeque ejusdem et ortum cl satum antecesserint, conjiciunt ; qua- lem ipse patrem iiabcai; divitem an tenuem ; in- tegri corporis, an mutili ; lionis an malis moribus ; aii|planc*an angusta re familiari ;lioc an illmi com- plexum vii:c genus, sliniliaquc tam de matre, quam de fratribus, si qui sint, natu majoribus in- quirunt. Nos vero, ut demus inierim (quoddpsum tamen falsi postea coarguemus) exquisite ab iis to- lam illam situs astrorum, locique rationem Icncri posse : qiixramus ex iis tamen, qui rebus humanis vim a sideribus alibrn putant, qui tandem liodicr- Illis iste situs rerum tempore superiorum causa esse possit. Nam itl si fieri nullo modo potest, profecto * etiam, dum iis de rcbiis veri qiiidpiain niliil Inve- nitur, phno consequens esi, ut prxsciis hic astro- rum in coelo motus, qiioc jam ante coiuigcrunl, quam ejusmodi situm obtinerent, cflicerc non po- tuerit. Quod si ita csl, forte qui vcrilalem iis hoc in genere conccilcl, perpendens ea qiiac de futuris di- cuntur, rcspomichii, verum ab illis co prxnuniiari lanium, quod illud astra futunim significent, non quod efficiant. Quod si alius praeterita iion jam a si-

(8f») Ti\r wfoy, < Natalem horam » videlicet, uti appelLiiiir ih»raiio; seu i lati horam,» uli a Juve- nale : i«tem dixit :

llotn $umiiur ex libro; et Persius :

Λ’λ/λ fidelibus hora;

Ct inde ώ,οοσκοτίΐϊν. IIcetius. .

(87) Κατά κάθετον^ ή. Lego , χατά κάθετον ή , Ucs clara csl, ncc eget probaiione. Huetius.

(88) Κατά του άνατοΛικον, cie. Qiiainor geiii- liifaj cardines enumerat , ανατολήν, δύτιν, μεσου- ράνημα, quod corrupte apud Finniciim lib. it, cap. 18, μέσου, οανία appellatur, cl υπόγειον seu άντιμε- σουράνημα. liorum siglis vocem Ά6άμ formari nonnulli siibimlc cum olfservassciit, mirabiles inde allcgori.a«i cxcogilariinl. litETlus.

(8l>) Eiiscb., άποτάξεω;.

(!Kn ΙΙερϊ :ζατρός ποταηός, ctc., rioiinus lib. i, cap. 5, enii. δ : Και μην και voviwv τύχας από των παίδοϊν τής γενέσιος, κα\ παίδο^ν διαθέσεις ojai έσον- ται, και όποιαις σϋνέσονται τύ/αις, άπό των πατέ- ρων περί των ουπω γεγονότων λίγουσι* κα\ έξ αδελ- φών αδελφών θανάτους, χα\ έκ γυναικών τά περ; τους &'/δρας* άνάπαλ(ν τε έκ τούτων εκείνα. Πώς αν ούν^

k πρεσβυτέρα τού σχηματισμού προλέγεσΟαι νομίζεται τά περ\ τούς άνΟρώπους. Επαγγέλλονται γάρ, τό'>δε τινά τρόπον την ώραν (86) λαβόντες τούοε τού αν- θρώπου, καταλαμβάνει'; πώς έκαστος τών πλανω- μέ'/ο;ν κατά κάθετον, ή (87) τήσδε τής μοι,οας τού ζουδιού, ή τών έν αυτή λεπτών, και ποιος άστήρ ζω- διακού, κατά τού ανατολικού (88) έτυγχανεν όρίζον- τος, ποϊός τε κατά τού δυτικού, κα'. τις κατά τού μεσουρανήματος, και τις κατά τού ά'/τι μεσουρανή- ματος. Και έπάν Οώσι τούς αστέρας, ούς νομίΓουσιν έαυτοΤς έσ/ηματικεναι, κατά τόν καιρόν τής τού δει- νός γενέσεως έσ/ηματισμένους ούτωσι, τφ χοόνω τής άποτέξεο;ς (89) τού περί ου σκοπούσιν, ού μόνον τά μέλλοντα εξετά^ουσιν, αλλά καΐ τά παρεληλυΟότα, κα\ τά πρό τής γενέσεως και τής σποράς τού περί ου ό λόγος γεγενη,αένου, περ\ πατρός ποταπός (00) ών τυγ/ά';ει, -πλούσιος ή πένης, όλόκληρος τό σώμα ή σεσινοίμένος, τό ήθος βελτίων ή χείρων, άκτήμων ή πολυκτή,υυυν τήνδε τήν πράξιν ή τήνδε έχων τά δ’ αυτά καΐ περί τής μητρός, και περί πρεσβυτέρων αδελφών, έάν τύχωσιν δ';τες. “Έστω δέ ήμάς έπΙ τού παρό'/τος προσίεσθαι αύτούς καταλαμβάνειν τά έν τφ τόπφ άληΟή, πεο\ ού κα\ αυτού ύστερον δείξομεν, δτι ούχ ούτως έχει · πευσώμεθα τοίνυν τών ύπολαμ- βανόντων κατηναγκάσΟαι υπό τών άστρων τά τών άνθρώπων πράγματα, τινα τρόπον ό σήμερον σχη- ματισμός ό τοιόσδε δύναται πεποιηκέναι τά πρεσβύ- τέρα. Εί γάρ τούτο άμήχανον καθ' 6 δή δτι(9Ι) εύ· ρ(9χεταί τό .περί τών πρεσβυτέ,οων τού χρόνου μή ά).ηθές, σαφές τό μή πεποιηκέ';αι τούς άστέ,οας ού- τωσ\ κιvo’J μένους έν ούρανώ τά παρεληλυΟότα και γενόμενα, πρό τού ούτως έχειν αυτούς. ΕΙ δέ τούτο, τάχα ό προσιέ,αενος άληθεύειν αυτούς, έπιστήσας (92) το?ς περ\ τών μελλόντων λεγομένοις, ερεϊ ά).ηΟεύε(ν αύτούς ού τώ ποιειν τούς αστέρας, άλλα τώ σημαίνε.ν μόνον, Έάν δέ τις φάσκη τά μ^ν παρεληλυΟότα μη ποιεΐν τούς αστέρας, αλλά ά>.).ους μέν σχηματισμούς τούς τής εκείνων γνώσεως αιτίους γεγονέναι · τόν δέ νυν σχηματισμόν σεσημαγκέναι μόνον · τά μέ'/τοι μέλ- λοντα δηλούσΟαι άπό τού ένεστηκότος σχηματισμού

έκαστου σχέσις έπ\ τών άστρων ποιεί, ά ήδη έκ πα- τέρων ούτως έξειν λέγεται; ή γάρ έχεϊνα τά πιό- τερα εσται τά ποιούντα, ή et μή έκεϊ';α ποιεϊ, ουδέ ταύτα. 4 Quippe etiam parentum fortunas a (ilio- rum genera lioDC; filiorum conditiones cujiismodi erunt, cl quos incurrent casus ab ipsis parentibus, dc iis qui nondum sunt nati prsedicunt. A fratrum quoque genituris sxpe fratrum mortes; ei cx mu- lieribus quae ad viros perlinent, cl vicissim cx his ilia conjectant. Quomodo igitur uiiiiiscujusqiic ha- bitus ad sidera facit ea, qiue jam ex patribus ba- biiurus esse dicitur? Aut enim priora illa cflicicndi vim liabebiiiil; niil si illa non liabcul, neque ista.» Eadem luec Origenis rcpelunl Procopiiis in Genes. i; H, ct Pbiloponus lib. iv Περί κοσμοποιίας^ cap. 18. fluETius.

(91) KaO' b δη δτι. Malim, inquit lliieiins, καθ’

0 δή τι, quam quod proponebat Vigerus, καθ’ δτι δή. Philocalia optime paulo post restituit μή ante αληθές, qua» particula male apud Eusebium dec.sl.

(92) "ΕΛίστι'ισας, Vigerus mutabat in έπιστή- σαι, quod noii videtur necessarium.

74

IN GENESIM.

τής του δέΐνος γβνέοεως, παραστησάτω τήν διαφοράν, ^ deribiis effici concedei, sed cognitionis eorum causa του άπδ των ά<ηέρων δύναοδαι δεϊξαι, δτι τάδε μέν in priores alias positiones Ogiirasque translata, so-

νεγδηται άληθή ώς άιΛ ποιουντων, τάδε δέ ώς άτΑ ση- lam bodierno situi signiflcalionein relinquet : sic ta-

μαινδντων μδνον* μή Ιχοντες δέ δούναι τήν διαφοράν, men ut praesenti siderum sub ortum certi hujus bo· • εύγνωμόνως αυγκαταθήσονται, μήδεν των χατά τους minis collocationi certam futurorum prjenoiionem άνθρώπους άτΑ των άστέρων γίνεσ^αι, άλΚ\ ώς deberi velit; 15 afferat ille porro disrriminis ralio- προειρήχαμεν, el άρα σημαίνεσΟαι, ώς ε1 μή χα\άπδ nem,quamobrem alia tanqtiain effecta ν| siderum, alia των άστέρων τις έλάμβανε τά παρεληλυΟότα καΐ τά tanquam ab iis modo signiQcala, vere cognosci posse μέ)Αοντα, άλλ’ άπό του νοΰ του Θεοΰ, διά τίνος λόγου defendat. Quod illi discrimen cum assignare iiulluiii προφητικού, ‘OoTOp γάρ προαπεδείξαμεν, δτι ουδέν possint, iiobiscum deinceps ingenue, nihil eomiii λυπεί τδν περ\ του έφ’ ήμΤν λόγον τδ τ6ν θεδν είδέναι quae ad homines pertineant, a sideribus effici fatean- τά πραχθησόμενα έκάστφ, ούτως ούδέ τά σημεία, liir, sed (antiiin, uti jam ante diiimus, uiciiiique ά €ταξεν ό Θεδ; είς τδ σημαίνειν, ίμποΒΙζει (9δ) τδ signiPeari. Quod perinde omnino fuerit ac si quis έφ’ ήμιν άλλά παραπλησίως βιβλίφ περιέχοντι τά ηοη jam ex iisdem sideribus, sod per aliquam pro- μέλλοντα προφητικώς δ πάς ούρανδς δύναται, οΙονε\ phellam, ex ipsainet Dei mente res aut praeteritas βίβλος ών θεοΰ, περιέχειν τά μέλλοντα. Διόπερ έν Β aut futuras iiilelligeret. Qiieniadinodum enimsupe- τή προσευχή του Ιωσήφ (94) δύναται οΟτω νοεϊσβαι riiis ostensum a nobis esi, quod Deus, quae a qiio- τδ λεγόμενον ύπδ του Ιακώβ· c Άνέγνων γάρ έν que profectura sint, omnia praenoverit, id iiibil ταΤς πλαξί του ούρανοΟ , δσα συμβήσεται ύμΖν χαΐ prorsus voluntatis nostrae potesUti offirere : itu nec τοϊς υΙο?ς ύμών. > Τάχα δε κα\ τδ, € ΕΙλιγήσεται ό eidem, quae rerum signa Deus esse vobiil, iiicom· ούρανδς ώς βιβλίον, > τούς λόγους τους περιεχομέ- modnnt, sed voluminis aliciijiis instar, futurum pro- νους, σημαντικούς των έσομένων, δηλοι άπαρτισΡη- pbetica dictione complexi, universo quoquo coelo, σομένους, χα\ fv’ ούτως είπω, πληρωθησομένους, qui Dei liber quidam est, contineri futura possunt, ώσπερ λέγονται α1 προφητεΖαι πεπληρώσθαι τφ έκ- Itaque biinc in modum inielligi potest, quod iii Jo· βεβηχέναι. Κα\ ούτως £ρται είς σημεία τά άστρα sepbi prec.atione a Jacobo dicitur : c Legi in tabu^ γεγονότα, χατά τήν λέγου σαν φωνήν · c *Έστωσαν Iis coeli, qiia!cuiique accident vobiset flJiis vestris· » είς σημεία. > *0 δέ Ιερεμίας, έπιστρέφων ήμάς Quiuetiam illud, c Complicabitur coelum quasi li- «ρδς έαυτούς, και περιαιρων φόβον τδν έπΙτοϊς νο- bcr > eo fortassis pertinet, ut impressas ipsi μιζομένοις σημαίνεσΟαι, τάχα δέ χα\ ύπολαμβανο- rerum iiitiirarum significationes perfectum qiiasi-

μένοις έχείΟεν έρχεσθαι, φησίν t Άπδ των σημείων que completum Iri demonstret, quemadmodum ipso

του ουρανού μή φπ^εΤσθε. » ^ rerum exitu completa prophetarum dicuntur ora-

cula. Atque ila signorum ut vice fungerentur, constituta divinitus astra fuerint, juxta illud : i Sint in signa. i Qnanquain Jeremias, uti et nobis nos ipse reddat, eoqiie metu liberet, quem ea nobm afferre possent, quae ab astris vel signifleari, vel proficisci quandoque videantur, ita monet : < Λ signis coeli nolite metuere **. ·

”^1δωμεν και δεύτερον έπιχείρημα, πώς ού δύναν- 10. Jam vero aliud praeterea videamus argiimeii· ται ol άστέρες είναι ποιητικοί, άλλ’ εΐ άρα σημαντι- tiini, quod sideribus efficiemli nullam , sed aliquam κοί. Άπδ των πλείστων γάρ όσων γενέσεών έστι lautum (si vel ipsa tamen dari potest) signifleaudi λαβεΤντάπερΙ ένδς άνθρώπου* τούτο δέ καθ’ ύπόθε- vim relinquat. Docebunt enimvero mulli bominuni σιν λέγομεν, συγχωρούντες τδ έπιστήμην αύτών άνα- ortus, quae uni diintaxat homini eventura sint : i«t λαμβάνεσΟαι ύπ’ άνθρώπων δύνασθαι. Φέρε γάρ ε(- quod tamen ex bypotbesi dictum esse velim, per- πειν περί τού τόνδε πείσε σθ at τόδε, κα\ τεθνήζεσΟαι inde ac si eorum in cognilionem homines venire περιπεσόντα λησταΐς κα\ άναιρεθέντα, φασ\ (95) δύ- posse concedamus. Quod enim hic aut ille certi νασΟαι λαμβάνειν άπό τε τής Ιδίας αύτού γενέσεως, quidpiam subiturus sil, puta jugulandus a latronibus χάν τύχη εχων άδελφούς πλείόνας, άπδ τής έκάστου in quos iiiciderii; bocisii quidem partim ex singu* αύτών. Περιέχειν γόρ οΓονται τήν έκάστου γένεσιν lari ejus ortu, partim ex fratrum, si piiires nume- άδελφδν ύπδ ληστών τεθνηξόμενον όμοίως καΐ τήν D rei, singulorum naialitiis haberi posse defendunt. *· Isa. XXXIV, 4. ·· Jerein. x, 2.

(95) Aptid Eiiseiiitim legitur έμποδίζειν, male. σχειν τά μέλλοντα , έχ τών σχημάτων κατά τδ άνά- Ilddem, άλλά παραπλησίως βιβλίφ, eic· Crederes λογον μεθοδεύοντας τδ σημαινδμενον. f Alteri quo* locum Illinc respexisse Plotinum eum ait iib. iii, que usui sunt, quod nempe qui ejusmodi litteratura· enn. ii, cap. 7 : Έστω τοίνυν ώσπερ γράμματα έν periti sunt, ea taiiqnam litteras aspicientes legant ούρανώ γ^φόμενα άε\, εΐ γεγραμ^ΐένα κα\ κινού- futura, ex figuris servata analogia signi neationem αενα, ποιοΰντα μέν τι Ιργον χα\ άλλο. ’Επαχολου- rimantes, ι Origeneui autem liic fere αύτολεξεί se· θήτω δέ τψβε ή παρ’ αύτών σημασία, etc. < Sint quitiir Procopiiis in Genesim. Huetius.

igitur vellit litterae in coelo, quae scribantur, vel si (94) 'Er τη Λροσενχ'^ τον Ίωσήζρ^ etc. Liber jam scripta siini, moveantur perpetuo, ei iioc aliud- apocrvpbus, cujusiiiodi libros saepe laudat Orige- que opus efficiant. Unde secpiitur significatio quae nes. Laudatur et lom. V in Joaii. et ab Aihaimsio, λ\) ipsis portenditur, i etc. Et enn. iii, lib. i, cap. sive quisquis est auctor Synop$eo$^ et a Procopio 6, de astris loqiiens : Παρέχεται δέ καΐ άλλην χρείαν in Genes. Id. νήν τού είς αύτά, ώσπερ γράμματα, βλέποντας, (95) Apud Eusebium, φησί. τούς τήν τοιαύτην γραμματικήν είδότας, άναγινώ-

Patrol. Gr. XII.

3

Τδ ORIGENES

Fratris enim cmdein latronum mami fiiltiram, sin· gitlortim, necnoti parentis uiriusqiie, inio conjugis etiam, liberorum, 16 famulorum, ac necessario- rum, adeoqiie inlerreclorum ipeorum fortassis ortu iiicliisam teneri putant. Quomodo ergo fleri potest, ut qui tot aliorum (demus enim hoc interim) nata· liliis involvitur , idem astrorum quae huic potius generationi quam caeleris praesident, positioni ad- dicatur? Incredibile enim est, positionem, quae singulari uniusctijiisdam ortui praefuerit, hujusmodi eiitus causam fuisse ; quae vero caeierorinn In nata· liliis exstiterit, causam non fuisse, sed ejus modo significatiotiem aliquam dedisse. Nec minus insul- sum fuerit, omnibus ac singulis plurium istorum natalitiis hominis unius caedis causam includere : quasi generationibus ex hypolhesi quinquaginta , l erti unius hominis occisio comprehensa teneretur. Jam intelligere profecto non possum, qui tandem Judaeos omnes ea nasci astrorum positione defen- dent, ut octavo die cifcnmcidi cunctos oporteat, itaque sumina cuie truncari, torqueri, ardenti tu- more inflammari, lacerari vulneribus, postremo vix natos medicorum arte ac manibus indigere; ismae- litas contra eos, qui Arabiam tenent, eo sitn in lucem edi, ut oniiies circa annum decimum tertium circumcidi nccesse sit. Id enim hoc de hominum

(96) Viger,, xh ποιητικόν. In Philocalia deest xh ποιητικόν.

(97) Philocl^ έλχομένους. Mox editio Vigeri , xoi\ φλεγμον|| περιτιεσομόνους. Philoc,^ περιπεσουμέ- νους.

(98) Τ(ύτ dk έτ^Ία'μαίΐΜταις^ elc. Nec ii tantum, sed iEgyptii etiam appetente decimo quarto anno circumcidebantur ; testis Ambrosius lib. ii De Abrah,f cap. il : c AE^ptii quariodecimo anno cir- cumcidunt mares, et leminas eodem anno circum- cidi ferunt, quod ab eo videlicet anno incipiat fla- grare passio virilis, et feminarum menstrua sumant exordia ; i et Strabo lib. xvii ; Ka\ τούτο δε των ζηλουμένων μάλιττα παρ’ αύτοις, τδ πάντα τρέφειν τά γεννώμενα παιδία, και τδ περιτέμνειν, χα\ τά θή- λεα έχτέμνειν. ι Id quoqne maxime student, ut ge- nitos qiiosqin; inrmtes afant, eosdem etiam circum- « idant, femiiias vero excidant. » De iEgypiiis lo- quitur : .at ialliliir, cum subjicit idem Judasis luisse in usu. Origenes homil. 5 in' Jerem. : Περιτέμνον- ται, κατά τδ αΙσΟητδν λέγω, ού μόνον οΐ έκ τιεριτο- Μς κατά τδν Μωαέως νόμον, άλλά κα\ άλλοι πολλοί. Των Αιγυπτίων είδώλοις οΐ Ιερείς περιτέμνονται.

C Circiiiiiciduiiliir, secundum id quod sensibile est inquam, non solum hi qui ex circumcisione sunt se- cundum legem Moysis, verum etiam alii mulli. i£gyptiorum idolis sacerdotes circumciduntur. i Iu quem locum nonnihil infra commentabimur. Nunc quoniam de muliebri circumcisione mentionem in- jecerunt Strabo et Ambrosius, ritum ipsius ape- riomus. Ea iit resectione τής νύμφης, qu» 'pars in aiisiraliuiii praesertim regionum mulieribus ita excrescit, ut ferro sit coercenda. Id tradunt medici insignes Paulus yEgiiiela lib. vi, cap. 70, et Aetiiis TetrabL iv, serin. 4, cap. i03. Quorum hic ita per- git : cQiiapropier iEgypliis visum est, ut aiilequ.iin exuberet (pars illa corporis) amputetur, tunc prae- cipue cum nubiles virgines siiiii elocandae, i Reui tangit Origenes cum ait boinil. 6 in Ezecli. : < A<t- versum masculos virtus ejus in lumbis est; adver- sum feminas virtus ejus iii umbilico ventris est. Et vide quomodo boiicste viri niulierisqiie genitalia

i του πατρδς καΙ την τής μητρδς, κα\ την τής γαμε%, κα\ των υΙών αύτοΟ, κα\ τών οίκετών, χα\ των φιλ- τάτων, τάχα δέ κα\ αύτών τών άναιρουντων. Πώς ουν δυνατδν τδν τοσαύταις γενέσεσιν, ινα αύτοΓς τούτο ^Τχωρηθή, έμπεριεχόμενον γίνεαθαι ύπδ του σχη- ματισμού τών άστέρων, τήσδε μάλλον τής γενέσεως ή τώνδε ; Άπίθανον γάρ κα\ τδ φάσκειν , τδν σχη- ματισμδν τδν έν τή Ιδίφ τοΰδέ τίνος γενέσει ταυτα πεποιηκέναι, τδν δέ έν τ|| τώνδε γενέσει μή πεκοιη- κέναι, άλλά σεσημαγκέναι μόνον ήλίθιον γάρ τδ εΙ- πειν, δτι ή πάντων γένεσις περιείχε καθ’ έκαστον ποιητικδν (96) του τόνδε άναιρεθήναι, ώστε έν γενε· σεσιν, καθ’ ύπόΟεσιν λέγω, πεντήκοντα περιέχεσΟαι τδ τόνδε τινά άναιρεθήναι. Ούκ οΤδα δ’ δπως δυνή- σονται σώσαι τδ,τών μεν έν Ίουδαία σχεδδν πάντων τοιόνδε είναι τδν σχηματισμόν έπ\ τής γενέσεως, ώς όκταήμερον αύτους λαμβάνειν περιτομήν, άκρωτη- ριαζομένους καΐ έλκουμένους (97), χαλ φλεγμον!} περιπεσομένους κα\ τραύμασι, κα\ άμα τή είς τδν βίον εΙσόδφ Ιατρών δεομένους* τών δέ έν Ίσμαηλί- ταις (98) τοϊς κατά τήν Αραβίαν τοιόνδε, ώς πάντας περιτέμνεσθαι τρισκαιδεκαετεϊς * τούτο γάρ Ιστόρηται περ\ αύτών , κα\ πάλιν τώνδέ τινων τών έν ΑΙΘίοψι, τοισδε τάς κόγχας τών γονάτων περιαιρεΐσΟαι (99), χαΐ τών Αμαζόνων τούς έτέρους τών μαστών. Πώς γάρ ταύτα ποιουσιν(Ι) οΐ άστέρες τοισδε τοις Ιθνεσιν;

obtectis nominibus Scriptura nuncupaverit, ne per ea vocabula quae in promptu sunt, turpitudinem significaret. Si iniellecliim esi exemplum quod pro- tulimus de Job, iniellige mihi quia, ut in viroprx- piiiium circumciditur, sic in femina umbilicus am- putatur. » Quod igitur necessitate primum invectum est, religione posimodum usurpa iiiiii fuit , quod et aliqui de virili circumcisione opinati sunt, ut post- ea dicemus. Porro hanc consuetudinem circuinci- dendanim mulierum hodieque relinere iOgypliox ferunt ii qui regiones illas lustrarunt, ignemque ad compescendam partis hujus luxuriem adhiberi. Scribit Belloniiis lib. iii Οέεσηι., cap. 28, iiioreri hunc servare feminas in Persia , et Cophtas eiiam in iEihiopia, Christi licet nomen professas. Leo Africanus, lib. viii, narrat Mubammedi lege id prae- scribi, quamvis in iEgypto tantum et Syria obti- neat, munusqiie id obire votuias quasdam, per vicos Cairi iiiinislerium suum venditantes. Porro luec Origenis dum repraesentat Procopitis, ahqiia cx parte mutavit, si modo Latinae inierpretalioiti quam ad manum habeo, fides est. IIcjetius.

(99) ΠεριεαρεΊσΘαι, liimaniopodes ^thiopes hos esse censebat ainlciis meus suiiiiiius et popularis Sieplianus monachus, magnum rei litteraria: colu- men. Erant apud i£lhiopes quidam lliinaiitopodes dicti, hoc est loripedes , quod cruribus lori iiisiar flexis et fluxis serpere potius quam Ingredi vide- rentur. De bis Meta et Solinus ita videntur disse* rere, quasi id vitium tota aliqua gens ab ortu re- tulerit. Bene vero est quod ex Origene disci mos tales arte factos fuisse, uon natura ; nec loum gentem, sed qiiosdaiii tanluiii genuum paiella fuisse iiiulctatos ; eos fortasse quos domi desidere vel- lent, iioii ad bella exire, quos<|ue «loniesticis otii· ciis et privatis, iioii campestribus vel publicis des- tina reiii. Id.

(l) Πώς γάρ tetvta Λοιονσιν, elc. Trita illa et pervulgata adversus Genethliacos argumenta sibi objicit Firmicus cap. I, lib. i, qux deinde cap. 3 dissolvit. Id.

77

IN GENESIM.

78

ΟΙμαι, 3tc, el έπκττήσαιμεν (2), ούδΙ μέχρι του στη- Α genere commemorant* Praeterea qui fiat, ui certis σσι δυνησέμεΟά τι άληθές είτεεΐν περί- αύτών. Το- quibusdam apud nonnullos iEthiopiae populos ge· σούτων 6έ φερομένων όδών προγνωστικών, ούχ οΐδ' nuom patellae, Ainazenibus mammarum altera rese- δπως έξώκειλσν ol άνθρωποι έπΙ τδ τήν μέν οΙο>νιστι- cetiir. Quomodo enim haec certis diintaxat in gen- xl)v χλ\ τήν δυτικήν μή λέγειν περιέχειν τδ ποιούν libus siderum vis efficiat? Equidem sic existimo, si αίτιον, αλλά οημαίνειν μδνον, κα\ τήν άστεροσκοπι- attenderimus, veri nihil bsc ίιι genere, in quo vel χήν (3),ούκ έτι δε τήν γενεθλιαλογικήν. ΕΙ γάρ έπι- leviter haerere liceat, excogitari a nobis asserique

γινώσκεται, ?να κα\ χαρισιομεθα τδ γινώσκεσθαι, γί- posse. Gaelertiin ciiin lain mullae praenoscendi artes

νεταιδδ έκειΟενδΟεν ή γνώσις λαμβάνεται, τ1 μάλλον circumferantur, non video qiiamobrem in id potis-

άπδ των άστέρων (4) ή άπδ των οΙωνών Ισται τά simum homines impegerint, ut augurali et hariispi-

γινδμενα; κα\ μάλλον (5) άπδ τώνοΐωνών, ή άπδ cinae atque astrorum consider.itloni efficiendi vim των σπλάγχνων των θυομένων, ή άπδ των διαττόντων negarent, significandi tantum concederent, idem άστέρων; ΤαΟτα μέν ουν έπ\ του παρόντος άρκέσει tamen de ea quae in nataliliorum consideratione ver- βΐς άναίρεσιν του ποιητικούς είναι τους άστέρας saliir, nou 17 sentiant· Nam si cognosci lutura των άνΟρωπΙνων. possunt (hoc enim in praesentia demus) , idcmqtie

cognitionis illoriiin est eCTectionisqiie principium : cur in stellas potius, quam in aves, eonim quae lilini, causa conferatur? vel ciir avibus e.^dem potius, quam aut victimarum extis, aut discurrenti- bus astris assignetur? Hactenus quidem a nohis , quantum hic locus postulabat, confutata illa sententia est, quae rerum humanarum effectionem a sideribus pendere statuebat.

*Onsp δδ συγκεχωρήχαμεν, ού γάρ έλύπει τδν λό- Β · Quod autem paulo ante, cum susceptae nihil ηον, ώς των άνθρώπων δυναμένο^ν καταλαμβάνειν disputationi officeret, ultro concessimus, coelestes τους ούρανίους σχηματισμούς κα\τά σημεία, χα\ ών illas positiones, signa, et ea quorum signa sunt, έστι σημεία, τοΟτο φέρε νυν έξετάσω[Jιεv ει άληθές facultatis humanae viribus iiUelligi posse : id ve-

έστι. Φασ\ τοΙνυν ot περ\ ταΰτα δεινο\, τδν μέλλοντα rumne sit nunc demum exquiramus. Primum igitur

τά κατά τήν γενεθλιαλογικήν άληθώς καταλαμβάνειν artis hujus magistri docent, qui ad veram ac perfe- είδέναι ού μόνον τ^ κατά πόστου (6) δωδεκατημορίου ctain rerum genethliacarum cognitionem aspiret, Ιστ\ν ό. καλούμενος άστήρ, άλλά κα\ κατά ποίας μοΙ- tenendum huic esse non modo quatiam in parte duo· ρας τον δωδεκατημορίου, κα\ κατά ποίου έξηκοστού' decima, sed etiam quanam In illius duodecimae par-

ol δέ Ακριβέστεροι κα\ κατά ποίου έξηκοστού του ticula, imo ecqua tandem in sexagesima versetur

έξηκοστού. Καλ τουτό φασι δεΐν ποιεΤν έφ' έκάστου astrum. Addunt vero qui rem expendunt accuratius» των τελανωμένων έξετάζοντα τήν σχέσιν τήν πρδς qiiaunm in illius sexagesimae sexagesima. Quod

(2) EI έχιστήσαιμετ. Sic recte habet Philocalia, male vero apud Eusebium legitur, έπιστήσαι μέν, quod idcirco Vigerus expungebat.

(3) Kal ziir άστεροσκοΛικήν, etc. Vigerus lege- bat, ούχέτι τήν άστεροσκοπιχήν κα\ τήν γενεθλια- λογιχήν. Sed recta videtur et sana, quae in textu nostro est, Icclio. Άστεροσκοπιχή enim eadem esi qua* et μετεωρολογική. Μετεώρων enim nomine si- dera quoque cotiiiiieniar. Ai γενεθλιαλογική ea est, qux et άτεοτελεσματιχή , seu προγνωστική, sen ποιητική, quam el άστ ρολογ ίαν appellant. Prior illa circa stellarum inoiiis et σχηματισμούς versatur, qiiiluis futura hominibus o diis significari et por- tendi ethnici crediderunt : nam solis puta , liiiiae- que defectus deorum iram nuntiare sibi persuase- runt· Ipsi quoque Christiani signa judicii postremi, non causam, in sole, luna et stellis futura sciunt, miitiaqiie ab his portendi, non effici. Vide omnino Basiiium hom. 6 in Hexaem.; Ambrosium in opere cognomini, lib. iv, cap. 4, sed prxsertim Proco- piuiii in Genes, i, 14. Genethliacorum autem do- ctrina humanarum rerum, sive casuconlingeniiuni, sive sponte gestarum significationem et causam si- deribus tribuit. At quoniam veteribus fere astro- noinis solenine fuit, non άστεροσκοπιχήν tantum, el γενεθλιαλογικήν excolere, sed priorem etiam po- sterioris causa ; aslroruinque scientiam ad futuro· ruin praeiiotionein convertere, inde factum est ut iiiraque ad futuri scientiam pertinere dicta sit. Pto- leiiixiis prooem. Tpirabibt. : t Rerum in quibus est progiiosticabilis scieiiiix stellarum cognitio, magnas el praecipuas duas esse deprehendimus. Quarum altera quae praecedit, et est fortior, est scientia so- lis el lunae, necnon quinque stellarum erratica- rum fig^^ras demonstrans, quas suorum motuum

1 causa, et unitis ad aliam, eorumque ad terram collatione contingere manifestum est. Altera vero est scientia qua explanantur el iniiialiones et 0|»e- ra quae accidunt , el conipleniur propter figuras circuitus earum naturales eis in rebus quas circum- dant. » El ante Ploleniaeum Manilius lib. i As- iron. :

.... Juvat ire per fpsum

Aera, et immenso spatiantem vivere caelo,

Si^naque, el adversos stellarum noscere ruritfi.

Quod solum novisse parum est : impensius ipsa

Scire juvai magni pewius preeeordia mundi,

Caeteruin eamdem lianc Origenrs ratiocinationem persequuntur et exponunt Busilius lioinil. fi in Hexaem.; Ambrosius lib. iv, c. 4. Hex.; Philopo- iius fib. IV Περί τ^ς κοσμοποιίας^ cap. 18. llos- TIUS.

(4) Tl μοΛΧον άχ6 τώτ άστέρωτ, etc. Plolimis, I enii. 111, lib. i, cap. 5 : £ί δ' δτι είς τήν τών &στρο>ν

σχέσιν όρώντες περ\ έκάστων λέγουσι , τά γιγνόμενα παρ' έκείνων ποιείσθαι τεκμαίρονται , όμοίως άν καΐ οΐ ορνεις ποιητικοί ών σημαίνουσιν ειεν, κα\ πάντα είς α βλέποντες οΐ μάντεις προλέγουσιν. ι Sin an- tern ex eo quod babiludinera siellaruin suspicicii- les singulis futura praenuntiant, ab illis fieri quo- que opinentur : perinde id se habebit, ac si aves eorum quse significant, causse forent : similiierquo si omnia, quorum inspectione vales prxsaguiiil, facere etiam quae significunt, dicerentur. » In.

(5) KaX μδΛΛοτ. Vigero legendum videbatur, xa\ τί μάλλον.

(6) Πόστου, Idem legebat ποίου. Caclerum Proco- pius Gaz. in Genes, hunc locum exscripsit.

79

ORIGEN£S

86

idem ipsi in quolibet errantium siderum faciendum esse pnecipiunt, mutuam singulorum, cum iis quae fixa vocant, comparationem ac respectum vesti- gando. Deinde aiunt in ipso quoque orientali hori- zonte, non videndum esse modo, quaenam duode- cima pars in eum subeat, sed etiam quacnam illius duodecimae particula, quaeque hujus sexagesima, primane an secunda. Quemadmodum ergo iicri possit, ut cum hora, si latius rem aestimes, duode- cimae partis dimidium complectatur , sexagesimam is teneat qui horarum divisionis analogiam non te- neat? Exempli gratia, noscere qui poterit, certum hunc hominem hora quarta, parte horae dimidia, quarta, octava, decima sexta, secunda et tricesima natuni esse ? nam propter horae, non integrae modo, sed etiam definilae hujus certaeque particulae igno- rationem, plurimum saepe volunt, in ea quae signi- ficantur, varietatis incidere. Et in geminis quidem, ut alterius ortus ab altero, momento saepe uno, pun- cloque temporis dirimatur, multae tamen occurrunt tam casuum quam rerum negotiorumque varietates ; partim, ut ipsi aiunt, quod stellarum diversus in utroque respectus fuerit, partim quod minus cer- tam illam, quae io horizontem subiret, panis signi duodecimae particulam ii tenuerint qui exploratam sese horam habuisse putaverant. Nam hoc quidem, parsne horae tricesima ortus utriusque intervallum exstiterit, statuere nemo potest. Verum id quoque ]>er nos habeant, ut exquisite horam tenere pos- sint. Fertur sane theorema, ostendens zodiacum circulum, perinde ut planetas, deferri ab occasu in ortum, intra centum annos, gradu uno; qui motus longioris progressa temporis, in positionem duode- cimarum partium varietatis plurimum inferat^ cum duodecima pars alia sit, quae mente concipitur, alia quae quasi sensu informatur : sic tamen ut ex ea tantum, quae mente concipitur, quaeque vix, ac ne vix quidem teneri certo potest, rei veritas habeatur. Verum id etiam a nobis detur, ut aut signum illud quod mente concipitur, certo teneri queat, aiit ex eo saltem quod sensu informatur, verum intelligi ; asirt;rum certe quidem illorum, quae in situm ejus- modi figuramque concurrunt, quam ipsi coniem-

(7) Ού τής, Viger., ού μόνον της.

(8) Φέρεται δέ θεύρημα, etc. Motus hic est, qiii praecessionis aequinoctiorum ab astronomis vulgo appellatur, quo stelb-e fixae ab aequinoctii et solstitii cardinibus digressae, super polis zodiaci, είς τά Ιπόμενα paulatim verti compertae sunt. Hunc aulcm motum, ex Timocharidis, Hipparchi, suisqiie adeo observationibus, centum aiinortiiii spatio gradum unum absolvere Ptolemaeus statuit lib. vn Magn, coMtruct, , cap. 2 : Ός Ix τούτων τήν της μ,ιάς μοίρας είς τλ έπόμενα παραχωρτισιν εν έκατΟν έγγι- στα έτεσι γεγενήμένην εύσησθαι, χαθάπερ χα\ ό Ίππαρχος ύπονενοηχώς φαίνεται, c Utex iis iinins gradus in consequentia progressio intra centum propemodum annos confici deprehensa sit, quem- admodum et Hipparchus suspicatus esse videtur. » Ex quo efficitur 36000 annorum decursu totum circulum fixas evolvere, qui annus Platonicus , seu annus magnus dicitur a nonnullis. Tardiorem vero hiitic motum faciunt tabulae Alphonsinse, ita ut totis 49000 annis periodum hanc absolvi rex Alphonsus

^ τους άπλανεΓς. Πάλιν αύ έπ\ του Ανατολιχου δρ( ον- τος δεήσει, φασίν, ΙδεΤν ού μόνον τδ δωβεχατημόρΕον ποΓον ?ίν έπ* αύτου, αλλά χαΐ τήν μοΓραν, χαΐ τδ έξηχοστδν της μοίροις, τδ πρώτον ή τδ δεύτερον έξη- χοστόν. Πώς τοΙνυν, τής ώρας πλατε? λόγψ ήμισυ δοΗ δεχατη μορίου περιεχούσης, δύναταί τις λοιβεΤν τδ έξηχοστδν, μή ίχων τήν Αναλογίαν τής διαιρέσεως τών ώρών, ώστε, φέρε είπεΐν, είδέναι, δτι γεγέννη- ται 6 δεΤνα ώρφ τετάρτη, χα\ ήμίσει ώρας, χα\ τε- τάρτψ, όγδόω, χα\ έχχαιδεχάτιρ, χαΐ δυοτριαχοστφ ; παραπολύ γάρ φασι παραλλάττειν τά σημαινόμενα τϋαρά τήν άγνωσίαν ού τής (7) δλης ώρας, Αλλά χαΐ του τΓοστη μορίου αύτής. Έν γουν τοϊς διδύμοιςγεν- νωμένοις πολλάχις τδ μεταξύ χα\ άχαριαΤον ώρας έστί, χαΐ πολλαΐ παραλλαγαΙ τών συμβαινόντων χα\ τών πραττομένων έπ* αύτών άπαντώσιν, ώς φασιν έχεΤ- νοι, παρά τήν αίτίαν τής σχέσεως τών Αστέρων χα\ τδ μόριον του δωδεχατη μορίου τδ παρά τδν όρίζοντα, ού χαταλαμβανόμενον ύττδ τών νομιζομένων τήν ώραν τετηρηχέναι. ΟύδεΙς γάρ δύναται λέγε ιν, δτιτδ μεταξύ τουδε τής γενέσεως πρδςτήν τοΰδέ έστιν ώρας τρια- χοστόν. Άλλ’ έστω συγχεχωρημένον αύτοϊς τόδε χατά τδ έχλαβεΐν τήν ώραν. Φέρεται δή θεώρημα (8) Απο- δειχνύον τδν ζωδιαχδν χύχλον όμοίως τοϊς πλανωμέ- νοις φέρεσθαι Απδ δυσμών έπ\ Ανατολάς δι* έχατδν έτών μοίραν μίαν, χα\ τούτο τφ πολλφ χρόνφ έναλ- λάττειν τήν θέσιν τών δωδεχατη μορίων* έτέρου μέν τυγχάνοντος του νοητού δωδεχατημορίου* έτέρου δδ τού ώσανε\ μορφιυματος Αλλ* έχ τού νοητού (9) ζοΗ δίου, δπερ ού πάνυ τι δυνατδν xαταλαμβάvεσθαu *Έστω δέ χαΐ τούτο συγχεχωρημένον (10) τδ χαταλαμ- βάνεσθαι τδ νοητδν δωδεχατη μόριον, ή δύνασθαι έχ τού αίσθητού δωδεκατημορίου λαμβάνεσθαι τδ Αλη- θές* Αλλά τήν γε σύγχρασιν παρ’ αύτοίς χαλουμένην τών έν τοισδε τοΤς σχηματισμοίς τυγχανόντων, χα\ αύτοί όμολογήσουσιν, ούχ οΤοί τε σώσαι χατά πάν· άμαυρουμένου τού δηλουμένου, φέρε εΙπεΙν, χείρονος άτυδ τούδε (11), διά τδ έπιβλέπεσθαι αύτδν ύπδ τούδε τού χρείττονος, χα\ έπ\ τοσόνδε, ή τοσόνδε άμαυρου- μένου· πολλάχις πάλιν τής άμαυρώσεως τής του χεί- ρονος ύτυδ τής έπιβλέψεως τής τού χρείττονος έμπο- διζομένης, έχ τού έτερον. ούτωσΙ έσχηματίσθαι χει- ρόνων δντα σημαντικόν. ΚαΙ οίμαι, έπιστήσαντά τινα

crediderit. At brevioribus eam spatiis determinavit Albategnius, nec plus quam 23760 annos ei tribuit, quippe quam 66 quoque anno gradum unum exple- re deprehenderit : quam senteniiam observationi- bus suis longe accuratissimis ad verum proxiiiie accedere confirmavit Tycho, nam intra 67 anno- rum spatium gradu uno fixas είς τά έπόμενα pro- gredi, lotuinque illud curriciiltim 24120 annis pera- grare comperil. Jam vero, ut ad Origenem redea- mus, motum a Piolemxo constitutum respexisse eum liquet. Hdetius.

(9) ’ΑΧΓ έκ τον νοητού^ etc. Loci biijiis hiatum oratio pendula arguit. Hunc sic explebat Vigerus : ώσανε\ μορφώματος, ού μέν λαμβανομένου τού Αλ^ · θούς έχ του μορφώματος, Αλλ' έχ του νοητού, etc.

(10) "Εστω δε τιαΐ τοντο σνγκεχωρηρέτοτ, eic. Vide in hunc locum Salmasium De annie climacieri· cis, pag. 619.

(11) Viger., χείρονος· τούδε δέ χείρονος f άτΑ τούδε·

^ IN GENESIM.

tcΓς τ^πβις, άπογνωναι τήν περί τούτων χατάληψιν, Α perationem appellant, exquisite abs sese dcfcmli ούβαμώς άνθρώ'χοις έχχειμένην, άλλ* εΐ &ρα μέχρι ηοη posse fiitebuntur. Contingit enim saepis-

του σημανθηναι μύνον φθάνουσαν. EI δέ τις έν πείρα sime, ut vel infestioris hujus astri vis, quod

γεγένηται των πραγμάτων, μάλλον εΓσεταιτδ έν τφ emersit, alterius felicioris aspectu magis minusve

στοχάζεσθαι άποπτωτιχδν των λεγύντων, χα\ αύτών retundatur : vel ut id ipsum quominus eveniat,

συγγραψαμένων, ήπερνομιζύμενον (12) έπιτευχτιχύν. felicioris aspectus impediat, ppopterca quod alte·

Καλ Ήααΐας γουν, ως ού δυναμένων τούτων εύρίσχε- rum in hoc situ sit, deteriora significans. Ac mihi

σ3αι ύπδ άνθρώπων, φησ\ πρ6ς τήν θυγατέρα των sane ita persuadeo, quisquis in locorum istorum

Χαλδαιων, των ταΰτα μάλιστα παρά πάντας έπαγ- disquisitione versabitur, pronuntiaturum eum uli-

γελλομένων* c Στήτωσαν δή χαΐ σωσάτωσάν σε οΕ qtie, perspectam expioratamque mortalium nemini

άατρολύγοι του ούρανοΟ* άναγγειλάτωσάν σοι τι μέλ- eorum rationem esse, sed ei duntaxat vim signifi-

λει έπι <5Ϊ Ιρχεσθαι* » διά γάρ τούτων διδασχόμεΟα candi aliquam ad summum concedi posse. Qui au-

μή δύνασθαι τους πάνυ περ\ ταύτα φιλομαθείς προ- tdin res ipsas experientia ipse sua probaverit, agno-

δηλοΟν, ά βεβούληται Κύριος έχάστψ έθνει έπα- scet ille profecto id hominum genus in suis iliis,

γαγείν. quas aut voce aut scripto concipiunt, prsesensioni-

i>us longe saepius aberrare, quam, quod sibi fingunt, verum attingere. Quamobrem Isaias , quod ea certo ab hominibus nullo modo teneri possint , Chaldaeorum filiam, qui hanc divinandi artem sibi prae omnibus sumebant, hunc in modum compellat : c Steut vero ac salvent te astrologi coeli : annuntient tibi quod super (e venturum est : > quibus nos sane docuit ne ab illis quidem ipsis, qui res istas summo ei acerrimo studio prosequuntur, quid quoque populo facere Dominus statuerit, praenuntiari posse.

Νυν γάρ ώς πρδς τήν λέξιν (13) τδ προφητιχδν Β 19 1^· Jam dietum prophetae , quoad nudam έξειλήφαμεν* εΙ δέ φησιν ό Ίαχώβ άνεγνωχέναι έν ταις litteram, exposuimus : si vero Jacob ait legisse se

πλαξί του ουρανού (1ά) τά συμβησύμενα τοΐς υΕοΤς ία tabulis coeli quae filiis suis eventura sunt , atque

αυτού, xa\ οσον έπ\ τούτφ άντιλέγοι τις άν ήμ?ν, δτι idcirco nobis opponat aliquis contraria iis, quae

έναντΕα οΓς εΐρήχαμεν δηλούται διά της Γραφής* έλέ’ diximus, per Scripturas declarari : hominem enim

γομεν γάρ άνθρωπον άχαταλήπτως έχειν των ση- · dicebamus signa non posse comprehendere ; at

μείων* δ δέ Ίαχώβ φησιν άνεγνωχέναι έν ταις πλαξί Jacob in tabulis coeli ait se legisse : respondebimus

τού ουρανού* άπολογησύμεθα,δτι oE χαθ* ήμάς σοφοί, nostros sapientes, excellentiore spiritu qnaiii pro

πνεύματι περισσοτέρφ χρησάμενοι της άνθρωπίνης humana natura usos, non humanitus, sed divinitus

φύσεως, ουχ άνθρωπίνως, θεΕως δέ διδάσχονται τά arcana edoceri; queinadmodiim Paulus dixit : cAu-

άπύ^^ητα* ώσπερ ό Παύλος, λέγων* c "Ηχούσα ip- divi arcana verba quse non licet homini loqui ; >

^ητα βήματα, ά ούχ έξδν άνθρώπφ λαλήσαι* ι Γσασι sciunt 'enim conversionum mutationes et tempo-

γάρ τροπών άλλαγάς χα\ μεταβολάς χαιρών, ένιαυ- rum, annorum circulos, sideruqi positiones, non ab

τών χύχλους, χα\ άστέρων θέσεις, ούχ άπ' άνθρώ- hominibus, neque per homines, sed spiritu ape-

πων, ούδέ δΓ άνθρώπων, άλλά τού πνεύματος άπο- riente ipsis, et pure nudeque , ut vult Deus, res

χαλύπτοντος αύτοΓς, χαΐ χαθαρώς, ώς θέλει ό θεές, ^ divinas enuntiante. Nnm et Jacob homine major τά θε?α άπαγγέλλοντος. Κα\ άλλως δέ ό *Ιαχώβ μεί- erat, quippe qui supplantaret fratrem suum, et

ζων ή κατά άνθρωπον ήν, πτερνίζων τδν άδελφδν αύ- fateatur in eo ipso libro, ex quo protulimus ;

τού, χαΐ δμολογών· έν αύτή ταύτη τή βίβλφ, άφ' ής c Legi in tabulis coeli, » se esse principem tribuno-

παρεθέμεθα τύ* c Άνέγνων έν ταΤς πλαζί τού ούρα- rum exercitus Domini, et jampridem habere nomen

νοΰ, > είναι άρχιχιλίαρχος δυνάμεως Κυρίου, χαΐ δνο- Israel : quod quidem corpore ministrans recogno-

μα πάλαι χεχτη μένος Ισραήλ* δπερ έν σώματι λει- scit, in memoriam revocante, ipsumque submo-

τουργών Αναγνωρίζει, ύπομιμνήσκοντος αύτδν τού nente Uriel archangelo.

Αρχαγγέλου Ούριήλ.

Μετά ταύταλείπεται έζετάσαιχαιπαραστήσαι τοΓς 13. Jam reliquum esi ut disputemus et expli- χιστεύουσιν, δτι εΕς σημεία χεινται οΕ φωστήρες τού cemus credentibus , in signa posita esse luminaria

ουρανού* σανθήσηδέ ύπδ τών περιεργύτερον φερομέ- coeli ; sed urgebunt te qui Scripturae locos accura-

νων εΕς τούς τύπους, τις ή αΙτία τού ταύτατά ση- tius pervestigant, et rogabunt quae causa sit qnam-

μαΖα τδν θεδν πεποιηχέναι έν τψ ούρανφ. Κα\ έστιν obrem Deos haec signa in coelo fecerit. Quibus

εΕπεΖν πρώτον μέν, δτι πιστεύομεν τάτής μεγαλειύ- primum respondendum est, credere nos magnitu-

τητος τού νού τού θεού πάσαν γνώσιν τήν περί έχά- ^ dinem divinae mentis omnem notitiam singularum Γτουτώνδντων έμπεριειληφύτος, ώστε μηδέ τδ τυχδν rerum iii se comprehendere, ita ut neque minutis-

xa\ νομιζύμενον έλάχιστον λανθάνειν τήν θειύτητα sima, et quae nihili penduntur, ipsius divinitati

·· Isai. xLVii, 17. ” H Cor. xii, ά.

(1%) Viger., ήπερ τδ νομιζύμενον. serici interpretatio Latin.*i est Joannis Tarini.

(13) Nvr ως Λρός rpr JU(ir, ctc. Haud (14) Έκ τοίς ίΐΛαξΙ τον ohparov. Vide Joan. satis scio cur hanc praesentis fragmenti seriem All)erti Fabricii codicem pseudepigraphuin Veleris

quam exhibet Philoc. cap. 22, alias 23, in sua edi- Testamenti, pag. 551 et seqq·

none omiserit clarissimus lluetius. Gaeterum huius

15 ORIGENES 8 i

latere possint . qnod nimirum ostendit eum numero A αύτου, 8^ξαν μέν περιέχει του οΙονε\ άπειρα άριΟμφ

νβΙαίΙ inflniiain se comprehendere, non fierspicua demonsiraiione , sed fide , quae ingeriitne menti et universam naturam antecellenti oonveniat. Quod ut eipcrieiiliA ab iis qui majores liomine sunt, et a sanctis mentibus corporis vinculo solutis ac liberis, ii.telligatiir, tanquam litteras et characteres per ccelestiuni orbium conversionem fecit in coelo Dens, libi et docti et doceiuli signa Dei legerent. Nec vero mirandum csi Deum, ut se beatis demon- stret, qurednm fecisse, cum riiaraoni dicat Scri- ptura: ( Ideo cici ta vi te, ut ostenderem in te virtu- tem meam, et ut nomen ineiiin in universa terra pervulgaretur » Si enim asservatus est Pharao, ut 20 declararetur ροΐοιιιία Dei, ct nomen ejus in universa terra praedicaretur, animadverte quantam declarationem virtutis Dei coelestia signa compre- hendant, cum a primo aevo ad consummationem saeculi digno Dei libro coelo impressa omnia ct inscripta sint. Deinde conjicio virtutibus Illis , quibus res humanae reguntur, quaedam signa inesse, ut alia tantum cognoscant, alia fliam efliciant ; qiicmadinoduni in sacris nostris libris quaeJam scripta sunt ut cognoscamus , ut mundi opiAciuin et alia mysteria ; quaedam ut cognoscamus et faciamus, ut praecepta et mandata Dei. Itaque fleti poiest ut coelestes litterae, quas angeli et divinae virtutes legere facile possunt, quaedam coiHliieant ab angelis et Dei ministris Ivgenda, ut eorum cognitione laetentur; alia uti mandata accipiant ct efliciant. Neque abs re dixe- rimus, simile quid legi coelum ct astra continere: ai vero pejores, ci aliae ab homine virtutes quaedam e praenotis et